1.1 Beschrijving van het plangebied

1.1.1 Historische context

voetnoot¹

Ontstaan Rubenshuis en Kolveniershof

De Kolveniersgilde is opgericht in 1490 als de jongste van de zes Antwerpse schuttersgilden. Aanvankelijk werkten de schutters als enigen met vuurwapens en aan het vroegste vuurwapen, de clovers, ontleende ze haar naam. De gilden fungeerden als een soort veiligheidsfirma’s en genoten heel wat aanzien. De Kolveniers hadden hun gildenhuis in de Halve Maan in de Gildekamersstraat, maar vanaf de vroege zestiende eeuw beschikten ze over een schuttershof met doelen, aan de rand van de stad, langsheen de Wapper. Dit hof met grote bomen liep door tot aan de Schuttershofstraat en had aan de straatkant een eenvoudig huis.

In 1610, wanneer Rubens - twee jaar na zijn terugkeer uit Italië - en zijn vrouw Isabella Brant een huis met grond kopen aan de Wapper, krijgen de Kolveniers een befaamde buurman. Het duurt dan ook niet lang voor ze een schilderij bestellen bij de grootmeester: de beroemde ‘Triptiek met de Kruisafneming’ voor boven hun altaar in de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal, opgeleverd rond 1615. Een deel van de betaling gebeurde in natura: de Kolveniers lieten op hun kosten een hoge tuinmuur bouwen tussen het schuttershof en de (renaissance)tuin van Rubens.

In de daaropvolgende jaren werd Rubens’ woning naar eigen ontwerp uitgebreid met een halfronde beeldengalerij, een groot atelier en een portiek, die in de late jaren 1610 waren voltooid. Het nieuwe deel was de belichaming van Rubens’ artistieke idealen: de Grieks-Romeinse oudheid en de kunst van de Italiaanse renaissance. Het gebouw met zijn rijke en antiek geïnspireerde decoraties kende zijn gelijke niet in het toenmalige Antwerpen. Rubens’ architecturale ingrepen – het halfronde ‘Pantheon’, het atelier, de portiek en tuinaanleg – verleenden het huis de uitstraling van een Italiaans ‘palazzo’. Ook de Kolveniers waren in 1631 gestart met een nieuwbouw met zeven halfronde boogvensters tegen het bestaande gebouw. In 1635 werd dit Kolveniershof opgeleverd. De blauwe hardsteen van de bogenrij van het Kolveniershof is geleverd door dezelfde Henegouwse steenkapper die ook de blauwe hardsteen van de Rubensportiek geleverd heeft. In 1660, twintig jaar na de dood van Rubens, werd het huis verkocht.

Vanaf de tweede helft van de achttiende eeuw ondergaat het Rubenshuis verschillende verbouwingen en geraakt het enigszins in de vergetelheid, terwijl het Kolveniershof de grote ruimte kon verhuren voor evenementen, zoals banketten, toneelvoorstellingen, concerten, bals en kunstveilingen. Na verkoop onder de Franse bezetter raakte ook dit erfgoed vergeten, al bleven de grote zalen in gebruik voor recreatie en opslag.

Inrichting Rubensmuseum en Rubenianum

In de loop van de 19de eeuw groeit opnieuw het besef om de woning van Rubens als monument in te richten. Wanneer de stad Antwerpen het complex in 1937, een jaar na de bescherming als monument, kan verwerven, wordt – o.l.v. stadsbouwmeester Emiel Van Averbeke – een grondige restauratie en reconversie doorgevoerd. In 1946 wordt deze reconstructie van de voormalige woning van Rubens geopend als museum. De portiek en het tuinpaviljoen zijn vandaag de meest authentieke restanten van het zeventiende-eeuwse complex zoals Rubens het kende.

Het Kolveniershof werd in diezelfde periode (1941) ‘herontdekt’ en als tijdsgenoot en buur onmiddellijk geapprecieerd als geschikte locatie voor het nog op te richten Rubenianum. In 1971 werd het een beschermd monument, in 1975 vond de eerste steenlegging plaats van de kantoornieuwbouw, ontworpen door arch. Jos Gabriëls (1920

– 1979, Brasschaat), maar het duurde tot 1981 voor het Kolveniershof met nieuwbouw de thuis werd van het Rubenianum.

Naar aanleiding van het Van Dyck-jaar in 1999 ontwerpt architect Stéphane Beel een functioneel paviljoen op de Wapper vóór de kunstenaarswoning. Dankzij deze nieuwe ruimte zijn ondersteunende museale functies zoals onthaal en museumshop uit het museum gehaald. Deze ingreep vermindert de druk op de ‘woning’ wat het parcours en de collectie ten goede komt.

Rubenstuin

De tuinruimte zoals vandaag afgebakend in het RUP Binnenstad als “zone voor groen” bevat enerzijds de tuin ten tijde van Rubens zijn leven in Antwerpen en anderzijds na de oorlog vergroot met de zogenoemde Ganzenweide. Deze groenzone is ontstaan na het slopen van het hoge appartementsgebouw tussen de eenheidsbebouwing Hopland nr. 1-

11 (hoek Wapper) en 13-23 (hoek Kolveniersstraat). Dit appartementsgebouw verving in

1911, op zijn beurt, de veel lagere 16de-eeuwse bebouwing en de uitgang naar Hopland. De tuinaanleg dateert volledig uit de restauratiefase, naar ontwerp van tuinarchitect Georges Wachtelaer uit 1942, en evoceert een wat in die tijd beschouwd werd als een

17de-eeuwse tuin. Bepaalde elementen werden mede geïnspireerd op details uit schilderijen van Rubens. De basisstructuur is bepaald door een hoofdas, aangevuld met drie andere assen. De hoofdas is gelegen tussen de inkompoort, de centrale doorgang van de portiek en het tuinpaviljoen. De eerste, bijkomende as is bepaald door de poort met gang naast het werkhuis, in het verlengde waarvan een loofgang geplaatst is en vormgegeven naar laat-16de-eeuwse model. De andere is geaxeerd op het later gecreëerde terrein tussen Rubens’ tuin en Hopland. De groenzone langs Hopland is aangelegd als een grasveld (ter vervanging van de eerder aangelegde, maar „mislukte‟ boomgaard) en in de Rubenstuin zelf is in de as met de loofgang een fontein geplaatst. Een derde bijkomende as is gecreëerd dwars op de hoofdas, door de plaatsing van een monumentale stenen zitbank midden tegen de noordwand van de tuin.

Deze gestructureerde aanleg van de centrale tuin, zorgt voor een rustpunt temidden van de in aard, volume, materialen, kleuren en architecturale kwaliteit sterk variërende omringende bebouwing.

Toegangspoort met zicht op de centrale as vanuit Wapper

Foto: Tim Van de Velde

Bescherming van de site

Het Rubenshuis en -tuin op Wapper 9–13 en Hopland 13 werd beschermd als monument bij KB 06/02/1936 met objectnummer 4.01/11002/154.1 / OA000230. (Wapper 15 of de lichtstraat / vroegere inkom tussen Rubenshuis en Rubens Inn is niet beschermd.)

Het Kolveniershof in de Kolveniersstraat 16 werd om zijn historische en artistieke waarde beschermd als monument bij KB 08/09/1971 met objectnummer

4.01/11002/342.1 / OA001021.

1.1.2 Bestaande functies en morfologie

(a) Vlaamse vleugel met inkom; (b) Italiaanse vleugel; (c) Portiek en binnenkoer; (d) Tuin; (e) Hoveniershuisje; (f) Onthaalpaviljoen; (g) Kolveniershof;(h) Rubenianum; (i) Binnenkoer Kolvenierssite

(a) – (e) = Rubenshuis en -tuin

(g) – (i) = Kolvenierssite

(a) – (i) = Rubenssite

Rubenshuis en –tuin

a. Vlaamse vleugel (Wapper 9) met inkom (Wapper 11)

Zestiende-eeuwse woning, door P. P. Rubens aangekocht in 1610 en uitgebreid met een halfronde beeldengalerij. In belangrijke mate een reconstructie door Emiel Van Averbeke in periode van WO II (1939-1946). Gelijkvloers en eerste verdieping in gebruik als museum: evocatie van de woning van Rubens en collectiestukken. Zolder in gebruik voor ondersteunende functies (opslag, vergaderruimte, logistiek, kantoor).

b. Italiaanse vleugel of palazzo (Wapper 13) met lichtstraat (Wapper 15)

Schildershuys door Rubens gebouwd als atelier en uitbreiding, naar renaissancevoorbeeld van een palazzo. Reconstructie door Emiel Van Averbeke in periode van WO II (1939-1946). Gelijkvloers in gebruik als museum (‘groot atelier’ en

‘loggia’), verdieping als tijdelijke tentoonstellingsruimte (‘privé-atelier’, ‘overloop’ en

‘leerlingenatelier’), zolder benut voor de installatie voor klimaatbeheersing (en opslag). De oorspronkelijke doorgang naar de tuin wordt gebruikt als bijkomende tentoonstellingsruimte.

c. Portiek en binnenkoer

Met kasseien geplaveide open ruimte achter de hoofdingang (W), begrensd door de Vlaamse (N) en de Italiaanse vleugel (Z) en de portiek (O). De portiek is het originele - door Rubens ontworpen en gebouwde - sluitstuk van de palazzo-architectuur rond de binnenkoer. Het is renaissance vormentaal, geïnspireerd door triomfbogen uit de Zuid- Europese oudheid, die loodrecht staat op de centrale as van de site en een architecturaal perspectief biedt op de tuin en het tuinpaviljoen.

Zicht vanuit binnenkoer op portiek en Rubenstuin

d. Tuin met tuinpaviljoen, prieeltjes, pergola, fontein, Ganzenweide (Wapper 9-15, Hopland 13)

De tuinruimte zoals vandaag afgebakend in het RUP Binnenstad als “zone voor groen” komt overeen met de tuin ten tijde van Rubens zijn leven in Antwerpen en na de oorlog vergroot met de zogenoemde Ganzenweide. Deze bijkomende groenzone is ontstaan na het slopen van het hoge appartementsgebouw tussen de eenheidsbebouwing Hopland nr. 1-11 (hoek Wapper) en 13-23 (hoek Kolveniersstraat). Dit appartementsgebouw verving in 1911, op zijn beurt, de veel lagere 16de-eeuwse bebouwing en de uitgang naar Hopland.

De tuinaanleg dateert volledig uit de restauratiefase, naar ontwerp van tuinarchitect Wachtelaer uit 1942, en evoceert een wat in die tijd beschouwd werd als een 17de- eeuwse tuin. Bepaalde elementen werden mede geïnspireerd op details uit schilderijen van Rubens. De basisstructuur is bepaald door een hoofdas, aangevuld met drie andere assen. De hoofdas is gelegen tussen de inkompoort, de centrale doorgang van de portiek en het tuinpaviljoen. De eerste, bijkomende as is bepaald door de poort met gang naast het werkhuis, in het verlengde waarvan een loofgang geplaatst is en vormgegeven naar laat-16de-eeuwse model. De andere is geaxeerd op het later gecreëerde terrein tussen Rubens’ tuin en Hopland. De groenzone langs Hopland is aangelegd als een grasveld (ter vervanging van de eerder aangelegde, maar “mislukte” boomgaard) en in de Rubenstuin zelf is in de as met de loofgang een fontein geplaatst.

Een derde bijkomende as is gecreëerd dwars op de hoofdas, door de plaatsing van een

monumentale stenen zitbank midden tegen de noordwand van de tuin.

Deze gestructureerde aanleg van de centrale tuin, zorgt voor een rustpunt temidden van de in aard, volume, materialen, kleuren en architecturale kwaliteit sterk variërende omringende bebouwing.

e. Hoveniershuisje

Klein pandje in de hoek van de tuin naast Rubens Inn is een toevoeging naar ontwerp van Emiel Van Averbeke in periode van WO II (1939-1946). Gelijkvloers en verdieping is gebruik als personeelsruimte. Kleine kelder en zolder aanwezig, alsook een buitentoilet.

f. Onthaalpaviljoen (Wapper/ buiten plangebied)

Om de verwachte grote bezoekersaantallen tijdens het Van Dijckjaar in 1999 op te vangen, werd architect Stéphane Beel gevraagd een onthaalpaviljoen te ontwerpen met ticketbalie, vestiaire en infocentrum. Het was bedoeld als een tijdelijk paviljoen maar staat er anno 2019 nog omwille van een nijpende ruimtebehoefte.

Zicht op Wapper met onthaalpaviljoen en Rubenshuis

Foto: Tim Van de Velde

Rubenstuin met zicht op pergola en tuinpaviljoen (toestand 2014). Momenteel is de pergola ontmanteld en wacht ze op restauratie en herstel.

Kolvenierssite

g. Kolveniershof (Kolveniersstraat 16)

Het Kolveniershof is een gebouw met zeven halfronde boogvensters dat in 1635 opgetrokken is tegen het bestaande gebouw van het schuttershof of de schietstand van de schutters die hun gildenhuis hadden in de Gildenkamerstraat. Na de brand van 1737 werd een renovatie uitgevoerd o.l.v. Jan Pieter Van Baurscheit. In de jaren 1970 is een uitvoerige restauratie doorgevoerd.

Het Kolveniershof bevat de representatieve ruimten van het Rubenianum: polyvalente

zaal op het gelijkvloers, auditorium op de verdieping en vergaderruimte op de zolder.

h. Rubenianum (Kolveniersstraat 18-20)

De eerste steenlegging van het kantoorgebouw met vijf bouwlagen vond plaats in 1975, de ingebruikname dateert van 1981. Sindsdien zijn er geen wezenlijke veranderingen gebeurd, maar beantwoordt het gebouw ook niet meer aan hedendaagse normen. Het wordt ervaren als een niet-waardevol gebouw dat te klein en te inadequaat is voor de

21ste eeuwse vereisten van het kenniscentrum.

i. Binnenkoer met kelder

De binnenkoer achter de beschermde tuinmuur, die de Rubenssite en de Kolvenierssite van elkaar scheidt, wordt geflankeerd door de voornaamste gevel van het Kolveniershof en is daarom een belangrijke buitenruimte. De kelder onder de koer voldoet niet meer aan hedendaagse normen en is onbruikbaar door lekkages.

Zicht op Kolveniershof vanuit binnenkoer, rechts Rubenianum

Foto: Tim van de Velde

Rubenianum

Foto: Tim Van de Velde

1.1.3 Bestaande ontsluiting en parkeren

Toegang tot de Rubenssite

Het Rubenshuis en het Rubenianum worden elk afzonderlijk ontsloten via respectievelijk de Wapper en de Kolveniersstraat. Leveringen van kunstwerken en archiefstukken gebeuren via de Kolverniersstraat en via Wapper.

Mobiliteit en parkeren

De site ligt in de historische binnenstad van Antwerpen. Ze is gelegen langsheen de Via Sinjoor die een voetgangersas vormt van het Centraal Station tot de Schelde. De Rubenssite ligt op wandelafstand van het Centraal Station en is daarmee via het openbaar vervoer (trein, tram, bus en metro) goed bereikbaar voor toeristen uit binnen- en buitenland. In de omgeving zijn enkele parkeergebouwen gelegen (o.a. Shopping Meir, Van Dyck, Inno, Hopland, Horta) zodat bezoek ook met de wagen mogelijk is. Op de Wapper is tevens een Velostation aanwezig en fietsparkeerplaatsen. Het Rubenshuis en Rubenianum bieden zelf geen autoparkeerfaciliteiten aan maar gelegen in de commerciële binnenstad zijn tal van mogelijkheden met openbaar vervoer voorhanden.

1.1.4 Wandeling doorheen het gebied

Wapper

Het totale ensemble van de Wapper als langwerpig plein met een gevelordonantie die de allure heeft van een aaneenschakeling van werkelijke of vermeende stadspaleizen is een uniek decorum in de stad dat bij heraanleg zeker in de verf moet gezet worden. In dit ensemble is het Rubenshuis het oudste en meest imposante en heeft de grootste binnentuin.

Het Paleis-op-de-Meir of "vorstelycke" woning in 1745-50 is als particulier hotel opgetrokken door koopman Johan Alexander Van Susteren, heer van 's-Gravenwezel (1719-64), naar ontwerp van de succesrijke Antwerpse architect Jan Pieter Van Baurscheit de Jonge (1699-1768), die eveneens de interieurs grotendeels ontwierp en bemeubelde. Dit paleis heeft een publiekstoegankelijke en doorwaadbare binnentuin. Daarnaast bevindt zich een classicistische stadsvilla met vijf traveeën en drie bouwlagen, uitgewerkt risaliet onder een groot fronton. Momenteel huist hier en in het belendende gebouw met vlakke, egale gevels dat de hoek van de Jodenstraat uitmaakt, een financiële instelling.

De andere hoek van Meir en Wapper is gevormd door het voormalig stadspaleis ‘Den Swerten Arend’, in de 16de eeuw in bezit van burgemeester Van De Werve en onder de Fransen gebruikt als kazerne en verwoest. Het is opnieuw opgetrokken in het vierde kwart van de 18de eeuw in een sobere en strakke Louis XVI-stijl. In het verlengde hiervan vormen de vroegere aanhorigheden van Den Swerten Arend een zeer brede gevel van twaalf traveeën en twee bouwlagen onder een afgewolfd zadeldak.

Daarnaast is een geheel van herenhuis en aanpalende burgerhuizen in Louis-Philippestijl bewaard. Het herenhuis heeft zeven traveeën en drie bouwlagen, met een neoclassicistische bepleisterde gevel onder schilddak, daterend van ca. 1860. Het geheel heeft een statig voorkomen met het karakter van een stadspaleis.

Aan de andere kant van het Rubenshuis staat een geheel van drie burgerhuizen in neoclassicistische stijl (thans Rubens Inn). Het is een dubbelhuis met drie traveeën en drie bouwlagen, met laat-classicistische bepleisterde lijstgevels uit de 19de eeuw.

Tussen Jodenstraat en Schuttershofstraat bevindt zich nog de architectenwoning van Henri Smits, een vrije reconstructie van twee breedhuizen, samen vijf traveeën, met getrapte gevel in traditionele bak- en zandsteenstijl, waarschijnlijk daterend van 1880-1890.

Wapper 9-15, Rubenshuis met onthaalpaviljoen, Italiaanse vleugel en Rubens Inn met terras

Hopland

Aan Hopland bevindt zich om de hoek eenheidsbebouwing van zes winkel huizen in neoclassicistische stijl, daterend uit het vierde kwart van de 19de eeuw.

Op de hoek van Hopland en de Kolvenierstraat situeert zich een monumentaal hoekcomplex met winkels en kantoren in beaux-artsstijl, daterend uit het eerste kwart van de 20ste eeuw. Op de benedenverdieping zijn hoge vensters met rondboogvormige roedeverdeling aanwezig.

Hopland

Foto: Tim Van de Velde

Kolveniersstraat

Het Kolveniershof is het enige monument in de Kolveniersstraat. Met uitzondering van de panden met perceelsnummer 8, 22 en 24 zijn de panden langs de zijde van het Rubenianum opgenomen op de lijst van bouwkundig erfgoed. De gebouwen aan de andere zijde van de straat behoren niet tot het bouwkundige erfgoed. Het gaat veelal over kantoren, handel en appartementen. Op de hoek met de Meir bevindt zich het beeldbepalende C&A gebouw naar ontwerp van Steynen. De smalle Kolveniersstraat wordt sterk gedomineerd door de laad- en loskade van de nabijgelegen Stadsfeestzaal, inclusief de supermarkt Delhaize.

Kolveniersstraat met aan linkse zijde toeleveringszone Stadsfeestzaal en rechts

Rubenianum, inkom en deel van Kolveniershof

Foto: Tim Van de Velde

Omringende bouwvolumes

Tijdens de laatste decennia zijn binnen het gezichtsveld van de Rubenssite meerdere gebouwen en uitbreidingen van gebouwen gerealiseerd met een lage beeldkwaliteit. Ze worden door hun gebrek aan harmonie met de omgeving (hoogte, vorm, materiaalgebruik, inplanting, …) als storend ervaren.

Het betreft zowel de rechtstreeks aangrenzende gebouwen binnen het bouwblok zelf, als de bebouwing aan de overzijde van Hopland en de Kolveniersstraat. Door hun opmerkelijk volume en hoogte hebben ze een bijzondere impact op de Rubenssite. Bij het verlenen van bouwvergunningen is schijnbaar nooit rekening gehouden met de 50m radius rond wettelijke beschermde monumenten en stadsgezichten. Niet enkel vanuit de tuin hypothekeren de meest recent vergunde gebouwen de kwaliteit van de Rubenssite, ook vanuit de verdiepingen van het Rubenshuis, het Kolveniershof en het Rubenshuis ogen deze toevoegingen wegens hun bijzondere volumes, materialen en kleuren zeer storend in het stedelijke landschap.

Het betreft volgende gebouwen:

§ De hoogbouw, opgericht op de westhoek van de Meir met de Kolveniersstraat (1925), was een voor die tijd in de binnenstad zeer zeldzaam gebouw. Het betreft een appartementsgebouw met hoektoren.

§ De hoek van Hopland (13-23) bestaat eveneens voor die tijd (1911) een zeer hoog appartementsgebouw, met aan de achterzijde het opvallende parement in gele baksteen, die duidelijk zichtbaar is vanaf de Rubenssite

§ In 1964 is de Antwerpse vestiging van het Nederlandse kledingketen C&A opgericht op de oosthoek van Meir en Kolveniersstraat, naar ontwerp van architecten Leon Stynen en Paul De Meyer.

§ Het nieuwe KNS-gebouw, aan de overkant van Hopland, dateert uit 1967, naar ontwerp van architect-urbanist Appel & C°. De volumetrie en materiaalgebruik zijn bijzonder storend.

§ Aan het eind van de 20ste eeuw is aan Hopland een gebouw toegevoegd dat het storende volume en de zijgevel van de KNS aan het gezicht moest onttrekken. Met zijn lichtblauwe dak vormt het echter op zijn beurt een vrij dominant beeld voor de Rubenssite.

§ In het bouwblok zelf, grenzend aan de site, is in 1995 het voormalige gebouw van de Gazmaatschappij herbestemd tot Antwerpse vestiging van de Spaanse kledingketen Zara met appartementen, en is het achterste gedeelte verhoogd met een iets terugliggend dakappartement met terras uitgevend op de Rubenssite. Dit betreft een volume dat qua vormgeving in schrale postmodernistische stijl, opvallende gele kleur en beplanting duidelijk aanwezig is op de site.

1.1.5 Socio-culturele context

De stad heeft een lange toeristische traditie. Antwerpen is een regionaal, Vlaams en internationaal knooppunt voor toerisme, handel en industrie. Vele reizigers passeren Antwerpen of treffen elkaar daar. Naast zakelijke en commerciële motieven bestaan er ook culturele en recreatieve motieven om Antwerpen te bezoeken.

Antwerpen trok in 2014 ruim 1 miljoen toeristen, van wie 70% uit het buitenland kwam. Eén van de belangrijkste toeristische uithangborden van de stad is Rubens. Het Rubenshuis trok in 2014 in zijn eentje 140.000 bezoekers, waarvan bijna 80% buitenlandse toeristen waren.

De Wapper maakt deel uit van de bovenlokale horecakern Theaterbuurt, waartoe ook de Graanmarkt, het Theaterplein, de Oudevaartstraat en het Mechelseplein behoren. De helft van de commerciële panden zijn horecazaken (café’s, snackbars, restaurants, hotels). De Theaterbuurt is daarmee de vijfde belangrijkste horecakern van de stad, na de historische binnenstad, het centraal station, het Zuid en het Eilandje. De aantrekkingskracht van de strategische horecakern is bovendien bovenlokaal en gelegen in het toeristisch centrum.

De site is gelegen in het winkelgebied Meir-as tussen Leien en Groenplaats: Meir – GB Shopping Centre – Stadsfeestzaal met aangrenzende zijstraten. Het is de prioritaire winkelkern in het centrum, met een hoog aantal ketenfilialen.

Zicht vanuit Rubenstuin met op achtergrond recente optopping van gebouw volgens postmodernistische stijl.

Foto: Tim Van de Velde

Zicht vanuit Rubenstuin met op achtergrond golvend dak van grand café Horta en het

KNS-gebouw.

Foto: Tim Van de Velde