Welkom!

Antwerpen.be maakt gebruik van cookies. Aan de hand van die cookies verzamelt en analyseert Antwerpen.be informatie over uw bezoek. Genieten van een optimale A-ervaring? Bevestig met alle cookies toestaan. Stel voorkeuren in en bepaal welke informatie u met Antwerpen deelt. Houd er rekening mee dat bepaalde media enkel beschikbaar zijn indien u de cookies ervan aanvaardt. Antwerpen.be bewaart cookievoorkeuren. U kan ze aanpassen via cookies beheren. Meer weten? Raadpleeg onze Cookieverklaring. Antwerpen.be waardeert uw vertrouwen en wenst u een verrijkende surfervaring toe!

Architectuur Antwerpse Tentoonstellingswijk nu helemaal in kaart gebracht

16 januari 2017, 13.30 uur

Net buiten de historische binnenstad ter hoogte van de Antwerp Expo ligt de Tentoonstellingswijk. Talrijke architecturale meesterwerken uit het interbellum en de jaren ’50 en ’60 liggen hier verborgen. Sinds 2015 liet de stad Antwerpen deze wijk volledig in kaart brengen door erfgoedspecialisten. Hiermee werd een grondige update gerealiseerd van de inventarisatie uit de jaren ’80. Het resultaat is nu online te bekijken.

Interbellum en naoorlogse architectuur in de Tentoonstellingswijk geven geheimen prijs
Woning Eduard Van Steenbergen (Serigiersstraat 30)
Plattegrond kelder en gelijkvloers ontworpen door de architect Jan Jaak Jacobs
Woning van de architecten Marcel-Ernest Appel & Jan Welslau (Volhardingstraat 94-96)
Woning door de architect Eduard Van Steenbergen (Camille Huysmanslaan 93)
Plan van de voorgevel door de architect Robert Marevoet (Volhardingstraat 34)
Ontwerp van de architect Etienne Oppeel (Serigiersstraat 22)
Appartementsgebouw ontworpen door de architect Marc Remaut (Jan Baptist Verlooystraat 5)
Woning ontworpen door de architect Hendrik Delvaux (Vlaamsekunstlaan 2)
Woning ontworpen door de architect G. Traets (Vlaamsekunstlaan 3)
Plan van de voorgevel naar een ontwerp van Edouard De Winter. (Vlaamsekunstlaan 21)
Ontwerp van de architect Jos Smolderen (Louis Strausstraat 1)

Speeltuin voor moderne architectuur

De Tentoonstellingswijk is minder bekend bij het grote publiek, maar voor de architectuur- en erfgoedliefhebber is dit de speeltuin voor modernistische architectuur in Antwerpen. In 2015 werden er reeds 54 modernistische interbellumpanden gedetailleerd in kaart gebracht.  In 2016 vervolledigden de erfgoedexperten hun onderzoek met zo’n 73 panden, met de focus op naoorlogse gebouwen die zowel getuigen van een modernistische als een conventionele architectuur. Uniek is dat ook het interieur van een aantal woningen zijn geheimen heeft prijs gegeven. Dit dankzij de bewoners die reageerden op de oproep om de onderzoekers eens binnen te laten in hun woning of om foto’s door te sturen van het originele interieur. Dankzij hun enthousiasme en medewerking is er nu meer over deze interieurs geweten.

Met dit onderzoek werd voor het eerst een update gemaakt van de inventarisatie van de jaren ’80. De nieuwe teksten zijn gedetailleerd en behandelen de panden van voorontwerp tot het detail. Het spreekt voor zich dat deze databank bijzonder belangrijk is voor het bewaren van de kennis van de Vlaamse architectuur. Alle resultaten zijn publiek toegankelijk en kan u via de website inventaris.onroerenderfgoed.be raadplegen. Ook voor huidige en toekomstige eigenaars kan de databank nuttig zijn om bij de renovatie van hun woning het unieke karakter te bewaren.  

Architecturale toppers in de wijk

Absolute architecturale uitschieters van de Tentoonstellingswijk zijn de vijf modernistische beschermde monumenten: de school in de Pestalozzistraat (1929-1931) en de vier iconische woningen van Antwerpse toparchitecten: 

  • Geo Brosens met de appartementsgebouwen en de woning Brosens (1932),
  • Eduard Van Steenbergen met de eenheidsbebouwing van zes woningen uit 1932,
  • Leon Stynen met zijn eigen woning en woning Verheyen (1932-1933)
  • en tot slot het appartementsgebouw met de atelierwoning Pantzer van Huib Hoste uit 1934.

Ondanks een reeks ontwerpen van topniveau, is het gros van de realisaties eerder gematigd modernistisch. Uit de grondige evaluatie van de indeling van de geselecteerde woningen op basis van de plattegronden in de bouwdossiers, blijkt dat de meeste modernistische architectuur in de Tentoonstellingswijk eigenlijk eerder conventioneel van opvatting is. De traditionele plattegronden staan soms in schril contrast met de eigentijdse gevelaanpak. Vernieuwende interieurconcepten zijn zelfs in deze wijk zeldzaam. De avant-garde-interieurs krijgen dan ook steeds uitgebreid aandacht in de fiches. Een goed voorbeeld is de eigen woning van Gustaaf Jacobs.

De eenheid die de wijk uitstraalt is mede te danken aan een reeks reglementen die de stad Antwerpen opmaakte om een prestigieus en esthetisch karakter voor de wijk na te streven. Bijna alle architecten die in de nieuwe wijk bouwden, maakten gebruik van de traditionele baksteenbouw maar pasten deze aan zodat dit paste in hun moderne architectuurvisie. Deze was sterk beïnvloed door de Nederlandse baksteenarchitectuur. 

Nieuwe architecturale ontdekkingen

Eén van de doelstellingen in de tweede fase was om de architecturaal waardevolle naoorlogse architectuur in beeld te brengen, zowel de modernistische als de conventionele.  De modernistische was minder talrijk aanwezig dan gedacht, maar bracht toch acht nieuwe panden onder de aandacht.

  • Topvoorbeelden zijn: twee duidelijk herkenbare werken van Marc Appel   (Volhardingstraat 94-96) en Jan Welslau en twee realisaties van Eduard Van Steenbergen (Camille Huysmanslaan 93).
  • Ook de minder bekende Robert Marevoet (Volhardingstraat 34) werkt in de traditie van leermeesters Paul Smekens en Léon Stynen verder en ontwikkeld een doorgedreven modernistische ingesteldheid.
  • Architect Etienne Oppeel (Serigierstraat 22) en Dolf Mouwen (Serigierstraat 3) spelen dan weer meer in op de stedelijke richtlijnen met hun traditionalistische half vrijstaande woningen in de Serigiersstraat. Zo hebben deze woningen een voortuin en werd gekozen voor een schild- en pseudo-mansardedaken, in de plaats van een plat dak dat karakteristiek is voor de Tentoonstellingswijk.
  • Het appartementsgebouw dat Marc Remaut (Jan Baptist Verlooystraat 5) in 1959 realiseerde voor het Architectenbureau Style Building, onderscheidt zich kwalitatief van de conventionele, veeleer banale appartementsgebouwen die gangbaar zijn in de jaren 1950.
  • De halfronde stedelijke kleuterschool ten slotte, vormt een prachtig voorbeeld van de moderniteit die na de oorlog ook in de scholenbouw doorsijpelde.  Het is een ontwerp van de Antwerpse stedelijke hoofdarchitect André  Fivez (Jan de Voslei 10).

Daarnaast werd ook de meer conventionele traditionele architectuur als tegenhanger van het modernisme uit de jaren ’30 in de wijk in kaart gebracht. In de Vlaamsekunstlaan 2 en 21 onderscheiden we een reeks woningen die qua volume, vormgeving en materiaalgebruik voortbouwen op de architectuur van de stadsvilla’s en herenhuizen in een conventionele art deco op de Jan van Rijswijcklaan In deze laan vinden we ook het enige voorbeeld van de cottagestijl (Vlaamsekunstlaan 3) in de tentoonstellingswijk terug.

In de pastorie van de Kristus-Koningkerk (Louis Strausstraat 1) vond Jos Smolderen een compromis tussen de moderniteit en een aantal opmerkelijke, traditionele en art-deco-elementen zoals het opvallend hoge schilddak met dakkapellen, en de fors uitgewerkte erkervolumes.

Interieurs

Bij de inventarisatie ligt de nadruk op het vaststellen van karakteristieke elementen van de gevels en archiefonderzoek. Hierdoor blijven de interieurs vaak onderbelicht. Er werd daarom echt gekozen om een oproep te lanceren naar de bewoners met de vraag of ze iets van hun interieur willen delen. Dankzij enkele enthousiaste bewoners werden de interieurs van 28 panden bezocht, gedocumenteerd en beschreven. Om privacy redenen wordt deze informatie niet publiek gemaakt, maar deze zal wel gebruikt worden bij de begeleiding van renovatie- en restauratiedossiers van deze woningen. 

Meer weten?

Het volledige architecturale overzicht kan online bekeken worden via inventaris.onroerenderfgoed.be.

Dit resultaat werd mogelijk gemaakt in samenwerking met agentschap Onroerend erfgoed, GUMA  nv en Steven Van den Borne.

Dit artikel is gedeeld door