Veelgestelde vragen over PFAS aan de brandweer

Gebruikt Brandweer Zone Antwerpen vandaag nog fluorhoudend blusschuim?

Neen. Brandweer Zone Antwerpen (BZA) gebruikt sinds 2022 fluorvrij schuim op de eerste interventievoertuigen (autopompen) en sinds 2026 zijn ook alle andere, in hoofdzaak industriële brandbestrijdingsmiddelen (schuimautopompen, schuimcontainers) omgeschakeld op op fluorvrij schuim.  

BZA beschikt vandaag dus enkel over fluorvrij blusschuim. Al het ouder, fluorhoudend blusschuim werd door een gespecialiseerde bedrijven opgehaald en verwerkt.

BZA is één van de Vlaamse koplopers geweest in de transitie van fluorhoudend naar fluorvrij blusschuim.

Heeft Brandweer Zone Antwerpen blusschuim met fluor (PFAS) gebruikt?

Ja. De nadelige effecten van PFAS zijn lange tijd onbekend geweest. Zodra bepaalde stoffen in het blusschuim onveilig bleken, heeft Brandweer Zone Antwerpen (BZA) het blusschuim waarin die stoffen aanwezig waren, vervangen of het gebruik ervan aan strikte voorwaarden gekoppeld. BZA heeft steeds de regelgeving nageleefd. 

Eind jaren 2000 stelde de wetenschap dat de stof PFOS nadelig was voor mens en milieu. Het gebruik van PFOS werd daarop in 2011 door de EU verboden. Brandweer Zone Antwerpen heeft toen alle aanbevelingen gevolgd en is overgestapt op blusschuim zonder PFOS. Dat gebeurde nog voor het verbod van kracht werd. De oude voorraad blusschuim met PFOS werd destijds door een gespecialiseerde firma opgehaald en verwerkt.

Het blusschuim dat BZA na 2011 heeft aangekocht, was PFOS-vrij maar niet PFAS-vrij. Het bevatte dus andere PFAS, die toen als veilig en als een perfect alternatief werden bestempeld. Verschillende jaren later toonden wetenschappelijke studies stelselmatig aan dat deze PFAS ook nadelige milieueffecten hebben. 

BZA heeft in de periode 2019-2020 intensief met OVAM samengewerkt om het gebruik van PFAS-houdend blusschuim door brandweerdiensten in Vlaanderen te beperken en de sector voor te bereiden op een (nieuwe) schuimtransitie, nu naar (volledig) fluorvrij schuim. 

De transitie naar fluorvrij blusschuim werd aansluitend opgestart. BZA zorgde in 2021 voor een overheidsopdracht voor de aankoop van fluorvrij schuim ten behoeve van een 20-tal hulpverleningszones. In 2022 werden de eerste interventievoertuigen (autopompen) voorzien van dit blusschuim. Er werd bijzondere aandacht geschonken aan het reinigingsproces van de schuimtanks in de voertuigen en de afvoer van PFAS-houdend schuim en spoelwater, samen met een externe partner. 

In 2022 was de performantie van de (destijds nieuwe) fluorvrije blusschuimen bewezen voor kleinere incidenten, maar nog onduidelijk voor zeer grootschalige industriebranden. BZA heeft geoordeeld om rekening te houden met andere risico’s die bij zo’n grote branden komen kijken, en opteerde om voor zijn industriële bluscapaciteit nog even op PFAS-houdend schuim te blijven rekenen. Hiertoe werden strikte interne maatregelen bepaald, o.a. een verbod om er nog mee te oefenen of er beperkte branden mee te blussen, alsook werd een alternatief handelingsperspectief aangereikt.

Parallel werd er met het nieuwe PFAS-vrije schuim veel expertise opgedaan. De kwaliteit van de fluorvrije schuimen maakte in deze periode, onder invloed van de nakende Europese regelgeving, grote sprongen voorwaarts. 

In 2024 heeft BZA daarom een tweede overheidsopdracht uitgeschreven voor de vervanging van het resterend fluorhoudend schuim. Deze aanbesteding werd in het najaar van 2025 afgewerkt. De schuimtransitie; reiniging, afvoer en operationeel maken, van de specifieke middelen voor industriële brandbestrijding vond plaats vanaf december 2025. Sinds februari 2026 bevatten alle voertuigen van BZA fluorvrij schuim en is al het fluorhoudend schuim afgevoerd naar een gespecialiseerde verwerker. 

BZA beschikt vandaag enkel nog over fluorvrij blusschuim en is zich bewust dat de nieuwe, fluorvrije schuimen nog steeds een impact hebben op het milieu. Daarom gebruikt BZA alleen blusschuim als het strikt noodzakelijk is en om ergere risico's te vermijden. In het kader van opleidingen wordt al sinds 2011 maximaal gebruikgemaakt van (PFAS-vrij) oefenschuim. De impact van oefenschuim op het milieu is specifiek geminimaliseerd.

Waarom waren PFOS of PFAS belangrijk in blusschuim?

PFAS zijn chemisch en thermisch zeer stabiel. Bij hoge temperaturen en onder extreme omstandigheden (bijvoorbeeld agressieve, zure of basische producten) blijven de verbindingen intact zodat het schuim effectief blijft.

De structuur van PFAS bestaat uit een deel dat water opneemt en een deel dat water afstoot. Dit zorgt ervoor dat fluorhoudend blusschuim een snel afsluitende, waterige filmlaag vormt en dat er zo geen brandstof wordt opgenomen in het blusschuim. Het schuim wordt zo minder aangetast door de brand in de omgeving en blust een brand dus sneller. De ontwaterende werking van het schuim, zorgde ervoor dat er regelmatig moest bijgeschuimd worden. 

Leveranciers van blusschuim ontwikkelden de afgelopen jaren andere methodes om tot effectief blusschuim te komen, maar zonder PFAS. Actuele schuimen rekenen op een stugge schuimbelstructuur in plaats van de vorming van een waterige film.

Zijn er brandweerkazernes van Brandweer Zone Antwerpen met een PFAS-vervuiling?

Stad Antwerpen heeft samen met Brandweer Zone Antwerpen (BZA) mogelijke vervuiling door de jaren heen in kaart gebracht op vraag van de Vlaamse overheid.

Reeds in 2018 werkte BZA mee aan een studie van OVAM, rond de evaluatie van eventuele PFAS-vervuiling op Vlaamse brandweeroefenplaatsen en -kazernes. Er bleek een belangrijke grond- en grondwaterverontreiniging ter hoogte van brandweerkazerne op de Scheldelaan in Lillo. Deze ligt echter buiten bewoond gebied waardoor er dus geen direct gevaar is voor burgers, werknemers of andere personen. Daarnaast ligt deze kazerne in een industriële havenomgeving waar bedrijven in het verleden ook (andere) PFAS-houdende producten hebben gebruikt. 

Stad Antwerpen bestelde in 2021, in de nasleep van de berichten rond de PFAS-vervuiling op de 3M-site en Oosterweelwerf, een studie om het effect van de vervuiling op Linkeroever in kaart te brengen. Deze studie toont aan dat er op de brandweerpost Linkeroever een verhoogde vervuiling aanwezig is. De kazerne op Linkeroever ligt binnen de 5 km zone rond 3M in Zwijndrecht, waardoor er geen extra maatregelen van toepassing zijn.

Begin 2022 werden de resultaten gedeeld met betrekking tot een ambtshalve uitgevoerde studie van OVAM voor de site van de brandweerkazerne in Deurne. De verkennende studie toont op deze post ook een vervuiling van bodem- en grondwater. Gebaseerd op het advies van het Agentschap Zorg en Gezondheid, worden er daarom no regret-maatregelen getroffen rond de brandweerkazerne in Deurne.
Op de brandweerposten waar in deze verkennende studies vervuiling werd vastgesteld, worden vervolgonderzoeken ('beschrijvende bodemonderzoeken') uitgevoerd. Lees meer over de resultaten en welke voorzorgsmaatregelen aangeraden worden.

Op de brandweerkazerne in Wilrijk werd ook PFAS-vervuiling vastgesteld. 

BZA gaat, samen met Stad Antwerpen, na of er PFAS-vervuiling is in de bodem van de brandweerposten. Zo nodig wordt de omvang van de PFAS-verontreiniging gedetailleerd in kaart gebracht aan de hand van een beschrijvend bodemonderzoek. De Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij (OVAM) doet vervolgens een uitspraak over de saneringsplicht.

Er is ooit een brand geweest in mijn buurt waar er mogelijk geblust is met schuim. Is dat een probleem?

De meeste branden die de brandweer moet blussen, zijn geen vloeistofbranden. Schuim wordt dus alleen maar heel af en toe ingezet, zeker in grote hoeveelheden. 

Woningbranden en zelfs iets grotere branden zoals bijvoorbeeld van magazijnen worden eigenlijk nooit met schuim geblust. Soms worden bij brandbestrijding wel andere oppervlaktespanning-verlagende stoffen toegevoegd aan het bluswater, maar voor deze toepassing werden steeds producten gebruikt zonder PFAS.

Brandweer Zone Antwerpen heeft in 2021 aan OVAM de gekende, grote branden uit het verleden gerapporteerd waar met schuim werd geblust. OVAM heeft op basis van die gegevens bodemonderzoeken gestart en indien nodig maatregelen opgelegd. De meeste branden die werden gerapporteerd, dateren uit de jaren ‘90 en vonden plaats in grote bedrijven in het havengebied.

Als je toch bezorgd bent of een brand wel in onze gegevens staat, dan kan je altijd een bericht sturen met zoveel mogelijk concrete gegevens naar info@bza.be.