Welkom!

Antwerpen.be maakt gebruik van cookies. Aan de hand van die cookies verzamelt en analyseert Antwerpen.be informatie over uw bezoek. Genieten van een optimale A-ervaring? Bevestig met alle cookies toestaan. Stel voorkeuren in en bepaal welke informatie u met Antwerpen deelt. Houd er rekening mee dat bepaalde media enkel beschikbaar zijn indien u de cookies ervan aanvaardt. Antwerpen.be bewaart cookievoorkeuren. U kan ze aanpassen via cookies beheren. Meer weten? Raadpleeg onze Cookieverklaring. Antwerpen.be waardeert uw vertrouwen en wenst u een verrijkende surfervaring toe!

Mythische privilegiekom geeft geheimen prijs

2 december 2021, 9.20 uur

Vandaag vind je de archieven van de stad in het imposante Felixarchief, 700 jaar geleden was dat nog helemaal anders. Toen werden belangrijke documenten bewaard in de privilegiekom, een loodzware kist van twee meter lang. De kist doorstond de tand des tijds en werd recent onderzocht door de restauratiespecialisten van Remmen bv. En ja hoor, de kist gaf enkele geheimen prijs.

De privilegiekom, een grote houten kist

Loodzware kist als bewaarplek van documenten

Stap je mee terug in de tijd? Dit verhaal begint in 1221, het jaar waarin Antwerpen voor het eerst stadsrechten en vrijheden kreeg, zoals het organiseren van jaarmarkten of het heffen van tol. Daar hoorde een vrijheidsbrief bij. Die brief, of privilegie, moest natuurlijk bewaard worden en daarvoor werd een privilegiekom gebruikt: een houten kist van wel twee meter lang, met verschillende sloten. De sleutels die nodig waren om ze te openen werden verdeeld over tal van personen met een belangrijke functie in de stad. Eeuwenlang bleef de kist het officiële stadsarchief, het overleefde zelfs de Spaanse Furie van 1576 en de bijhorende brand in het stadhuis. Vanaf de Franse Revolutie raakte de privilegiekoffer in onbruik, maar de kist bleef, als eigendom van de stad, wel bewaard. Eerst in het stadhuis en later in het stadsarchief. Maar er zijn nog heel wat vragen over de precieze herkomst van de privilegiekom. En daarom werden de restauratiespecialisten van Remmen bv aangezocht om de kist te onderzoeken.

Martijn Remmen staat voor een kast in het stadhuis.
De houten kist is geopend en de afwerking aan de binnenzijde is te zien.
De houten kist is gesloten en er zijn 13 sloten te zien.
De kist is geopend en de onderverdeling in 2 delen is duidelijk zichtbaar.

Grote verbazing

“We vonden het natuurlijk heel fijn om zo’n belangrijk object uit de Antwerpse geschiedenis te kunnen onderzoeken”, vertelt Martijn Remmen van Remmen bv. “Het eerste wat we deden was de kist ophalen van de bewaarplaats en naar de scanner van de douane in de haven brengen, de enige scanner die groot genoeg was. Tot onze verbazing zagen we op de scan dat er nog voorwerpen in de kist lagen. We troffen houten dozen aan, die dienden om documenten in te bewaren, en ook oude sleutels en sloten. We vonden ook brokken van harszegels, die onder meer gebruikt werden om documenten te waarmerken, zoals wij nu een handtekening zetten. Heel boeiend materiaal om te onderzoeken in ons atelier.”

Naaldhout van uitzonderlijke kwaliteit

In het atelier stelde Martijn vast dat de kist werd gemaakt van dikke planken naaldhout van een uitermate goede kwaliteit. “Dat is opvallend”, zegt Martijn. “We hebben in ons onderzoek geen vergelijkbare objecten gevonden die uit naaldhout gemaakt zijn. Het hout van de kist moet van een kolossale boom in de Vogezen of het Zwarte Woud afkomstig geweest zijn. Daarnaast viel meteen op dat er geen verbindingen werden gebruikt. De hele kist wordt bijeengehouden door smeedijzeren banden en grote nagels. Een van onze onderzoeksvragen was dan ook: wie zou dit kunnen gebouwd hebben? Wellicht heeft een en ander te maken met de organisatiestructuur van het gildenwezen. Sommige gilden mochten uitsluitend met eikenhout werken, anderen mochten dan weer bepaalde verbindingsmethoden niet gebruiken. Deze privileges van gilden en ambachten werden waarschijnlijk ook in deze kist bewaard.”

Techniek uit de botenbouw

“Helaas vonden we in de archieven geen informatie terug over de mogelijke bouwers van de kist. Tot we opmerkten dat er aan de onderkant een bepaalde vulling was gebruikt om barsten en spleten mee te dichten. Eerst dachten we dat het mest was, maar uiteindelijk stelden we samen met dendrochronoloog Kristof Haneca vast dat het om breeuwsel ging (een materiaal waarmee naden van schepen waterdicht werden gemaakt, vaak werden mossen, dierenharen of plantaardige vezels gebruikt, red.), met sintels erin. Sintels, ook wel breeuwijzers genoemd, zijn metalen krammen om de waterdichting van de naden op zijn plaats te houden. Dat wijst op een techniek uit de botenbouw. Bij de Kogge van Doel* werd deze techniek bijvoorbeeld ook gebruikt. Dat roept heel veel vragen op. Hebben scheepsbouwers deze kist gebouwd? Of moest de kist voor een bepaalde reden waterdicht zijn?”

(*: De Kogge van Doel is het middeleeuwse handelsschip dat gevonden werd bij het uitgraven van het Deurganckdok in de haven van Antwerpen.)

Vroeger praktisch voorwerp, nu een mythische status

Vandaag heeft de privilegiekom een haast mythische status. Het spreekt natuurlijk tot de verbeelding: de kist had verschillende sloten met verschillende sleutels. Zo kon de kist enkel geopend worden als alle sleutelhouders aanwezig waren. Je kan je de plechtige rituelen zo inbeelden. Maar iedereen verliest weleens een sleutel en verschillende sporen wijzen er dan ook op dat de kist regelmatig opengebroken is geweest. “Ook bijzonder eigenaardig was dat we zagen dat de kist aan de bovenkant in tweeën is gezaagd. Waarschijnlijk was er een wijziging in gebruik van de kist en mocht een bepaald compartiment maar voor een beperkt aantal sleutelhouders toegankelijk zijn? We hebben er in de archieven niets over teruggevonden en kunnen er nu alleen maar over fantaseren. Wat ook leuk is natuurlijk (glimlacht). In ieder geval is duidelijk dat de privilegiekom vroeger vooral een gebruiksvoorwerp was en er heel praktisch mee omgesprongen werd. Het draagt allemaal bij tot de historische gelaagdheid van het object.”

Veertiende eeuw

Dankzij het werk van dendrochronologist Kristof Haneca, die een datering uitvoerde op verschillende onderdelen van de privilegiekom, weten we nu zeker dat het stuk dateert uit de veertiende eeuw. Ook Martijn en zijn collega’s kwamen tot die conclusie. “De brokken van harszegels die we vonden in de kist stammen ook uit de veertiende eeuw”, zegt Martijn. “Deze privilegiekom is dus eeuwenlang  getuige geweest van de boeiende geschiedenis van de stad. Fantastisch dat de kist al die eeuwen heeft overleefd. Helaas hebben we niet alle vraagstukken kunnen oplossen, bijkomend onderzoek is dus zeker aangewezen.”

Na de restauratie van het stadhuis (heropening voorzien voorjaar 2022) krijgt de privilegiekom er opnieuw een plekje en zal je deze buitengewone kist met je eigen ogen kunnen aanschouwen.  

Dit artikel is gedeeld door