Griekse aanwezigheid bepaalde mee de identiteit van de stad

Op 20 mei 2023 werd onder veel belangstelling een bouzouki met een rivierboot van Brussel naar Antwerpen gebracht en geschonken aan Museum Vleeshuis. Waarom is dit project rond de Griekse aanwezigheid in het Schipperskwartier zo relevant?

2 mannen dragen glazen kist met muziekinstrument

In het zog van de Griekse zeemannen kwamen ook handelaars en muzikanten naar Antwerpen. Het hoogtepunt situeerde zich in de jaren 1950 tot 1980, met het Schipperskwartier als zenuwcentrum. In de bouzoukia-danstenten weerklonk de bouzouki, het iconische Griekse snaarinstrument. Zowel Grieken als autochtone Belgen kwamen er maar al te graag feesten. Wannes Van de Velde, een man van de buurt, zag het en zong er ook over.

Dit luik van de geschiedenis van Antwerpen is het onderwerp van het project 'In ΣkipperΣtreet'. Initiatiefnemers Poli Roumeliotis en Kris Kaerts voeren een uitgebreid onderzoek om dit weinig bekende verhaal te reconstrueren. Met de komst over water van een bouzouki naar Museum Vleeshuis, midden in het Schipperskwartier, kwam alles samen. “Zo'n wild idee prikkelt de fantasie”, zegt Poli. “Die dag werden alle lagen van dit project duidelijk. We hadden de bouzouki ook gewoon met de auto kunnen brengen. Maar dan creëer je geen samenhorigheidsgevoel. En dit hele project drijft op de mensen die errond gemobiliseerd werden, onder meer via een crowdfunding. Dit spreekt tot de verbeelding en zal later een historisch moment blijken.”

“Door de hele dag te documenteren, onder meer door te filmen, creëerden we ook erfgoed”, vindt Kris. “Door de manier waarop we het aanpakten, legden we er een erfgoedlaag op. We voeren langs al dan niet afgetakelde industriezones over het oudste kanaal van België, de link tussen Brussel en Antwerpen. We brachten twee kosmopolitische steden bij elkaar. Door de bouzouki in een schrijn te dragen, knoopten we aan bij een lange traditie. Het was als het ware een processie. Er was de Griekse dans op de Grote Markt en het plengoffer toen we aan boord gingen in Brussel.”

Gemeenschapsgevoel

De bouzouki werd geschonken door zanger en bouzoukispeler George Dalaras, een absolute ster in Griekenland. Dat geeft 'In ΣkipperΣtreet' niet alleen veel weerklank in Griekenland en op andere plaatsen waar veel Grieken wonen. Het strookt ook met het verhaal, want Dalaras’ vader Loukas speelde in de jaren 50 bouzouki in het Schipperskwartier. “Maar dit project gaat verder dan Dalaras of de bouzouki”, zegt Kris. “Het appelleert aan een bijna religieus gemeenschapsgevoel. De mensen waren zo positief die dag, ze straalden. Dat was wat we nodig hadden voor dit project met al z'n lagen, vaak in de schaduw tijdens een interview of in een archief.”

“Met 'In ΣkipperΣtreet' willen we zaken zichtbaar maken die heel lang onzichtbaar waren”, vertelt Poli. “Of die vroeger zichtbaar waren zonder dat daaraan veel aandacht werd besteed. Voor mij gaat het over erfgoed dat mee deel van Antwerpen is. Ik vind het belangrijk om daar iets van te bewaren en het op de kaart te zetten. Die muziek is nooit weggeweest en mag hier haar plek hebben.” Kris beaamt dat: “De Griekse aanwezigheid heeft de identiteit van de stad mee bepaald. Ooit kwamen dagelijks drie- à vierhonderd Griekse zeemannen aan wal vlak bij het centrum. Zij gaven de wijk kleur, hebben sporen achtergelaten in het DNA van de stad.”

“De bouzouki is inderdaad ook iets van hier, maar ze komt wel van ergens”, vult Poli aan. “De gemeenschappen die de muziek naar hier brachten mogen ook credits krijgen. Iedereen mag er plezier aan beleven, muziek heeft geen nationaliteit. Maar het is gegroeid vanuit die gemeenschap. Immaterieel erfgoed als muziek moet je kunnen doorgeven, anders sterft het uit. Dat is een verantwoordelijkheid. Je moet ook zelf actie ondernemen, breder dan de eigen groep. Daarom is samenwerking, zoals met Museum Vleeshuis, belangrijk.”

Nieuw vlootverkeer

“In Griekenland heeft men schrik dat we de vuile was van die zeemannen uithangen”, gaat Poli verder. “Maar het gaat ons niet om de sensatie, wij maken het totaalplaatje. Natuurlijk wilden die mannen zich uitleven in de tien dagen die ze maar aan wal hadden, na maanden op de zee. Die mensen vertrokken uit armoede, hun families bleven achter. Dat verhaal willen we ook vertellen.”

“Het is een verhaal van sociale geschiedenis, van ongelijke krachtsverhoudingen en machtsonevenwicht”, vult Kris aan. “Dat schrikt de Griekse rederijen af om dit project te steunen. We hopen dat de betrokkenheid van Dalaras de remmende factoren kan wegnemen. Hij is een celebrity in Griekenland, maar zijn vader was een arme sloeber. We willen een nieuw vlootverkeer opzetten tussen Griekenland en Antwerpen, Vlaanderen, België, maar deze keer op basis van het erfgoed, niet meer met handelswaar. Nu gaat het om verhalen.”

Bouzoukia in de openlucht

Met de boottocht en de overhandiging van de bouzouki aan Museum Vleeshuis is 'In ΣkipperΣtreet' zeker niet voorbij. Poli en Kris koesteren nog meerdere plannen. Het verzamelde materiaal en de verhalen komen samen in een expo. Die artistieke vertaalslag is van meet af aan een vaste waarde in het project. Ook willen ze 'In ΣkipperΣtreet' in 2024 afsluiten met een feest waarbij de Sint-Paulusplaats 48 uur lang wordt omgevormd tot een bouzoukia in de openlucht. Museum Vleeshuis plant een Vleeshuis Cahier over de bouzouki en de Griekse muziek en muzikanten in Antwerpen. En ook een Stadskroniek staat op til. Voor dat alles blijven mensen welkom die zich betrokken voelen bij het project. “Mensen kunnen hun steentje bijdragen”, roept Kris op. “Het gaat om meer dan zeemannen en muzikanten. Ook naar de verhalen van de havenloodsen, taxichauffeurs, travestieten of garagisten uit de wijk zijn we benieuwd.”

“En verder werken we aan drie wandelingen”, zegt Poli. “Eentje in het Schipperskwartier, eentje in de Stationsbuurt, waar ook een Griekse aanwezigheid was, en een laatste aan de Griekse kerk aan de Jan van Gentstraat. We willen een kaart maken zodat mensen zelf de wandelingen kunnen maken. En we willen de drie wandelingen aan elkaar linken in een fietstocht.”

Kris wijst nog op een interessante erfgoedpraktijk die 'In ΣkipperΣtreet' toepast tijdens de wandelingen. “Ze vormen ook een middel om het project te voeden, de interactie op gang te brengen. Wij geven informatie, maar tijdens de wandeling zijn er altijd mensen die uit hun eigen ervaring dingen kunnen toevoegen. Wij zetten tijdens de wandelingen de microfoon altijd open voor hen. In de toekomst willen we er echte stadswandelingen van maken, maar nu leveren de wandelingen voeding op voor het hele project.”

glazen kist wordt een gebouw binnen gedragen
vrouw met vlaggetje in de hand
man en vrouw
Mensen dansen en luisteren naar muziek
2 mannen dragen een glazen kist
bouzouki
Mensen dansen en luisteren naar muziek

Wil je op de hoogte blijven van de wandelingen en andere initiatieven van 'In ΣkipperΣtreet'? Schrijf je dan in op de nieuwsbrief.

Inschrijven

Cookies op antwerpen.be

Antwerpen.be gebruikt cookies. Als je optionele cookies weigert, worden alleen cookies geplaatst die nodig zijn voor de werking van de site. Bepaalde inhoud (zoals van YouTube) is alleen beschikbaar als je marketingcookies aanvaardt via ‘Alle cookies aanvaarden’ of ‘Voorkeuren instellen’. Je kan je cookievoorkeuren altijd aanpassen via ‘Cookies’ onderaan de website. Lees onze cookieverklaring als je er meer over wil weten.