Hoe beleefde Wilrijk de opbouw naar de Tweede Wereldoorlog? Lees er meer over in deze longread van de kring voor heemkunde Wilrica bij de tentoonstelling 'Wilrijk Bezet en Bevrijd'.
WILRIJK | Het jaar 1933 markeert niet alleen het vroegtijdig aftreden van burgemeester Gonzague Moretus in Wilrijk, maar ook het begin van een turbulente periode onder zijn opvolger, de liberaal Jan Janssens.
Terwijl Frankrijk zich voorbereidt op de oorlog met een 'drôle de guerre', een oorlogsspel dat zich tussen Frankrijk (Maginotlinie) en Duitsland (Siegfriedlinie) afspeelt, een soort van relatieve rust die voorafgaat aan grootschalige gevechten, heerst er in Wilrijk een sfeer van oorlogspsychose onder het lokale bestuur.
Burgemeester Janssens staat onder toenemende druk door de dreiging van een oorlog, en wordt gedwongen om een reeks uiterst impopulaire maatregelen te nemen.
P.L.B. + T.B.W. EN LUCHTBESCHERMING | Tijdens het interbellum is de dreiging voor een nieuwe oorlog zeer reëel. Dit wordt al snel duidelijk aan de hand van verschillende ontwikkelingen, in het bijzonder de agressieve politiek van Duitsland, zowel in binnen- als in het buitenland. Vooral de verwoestende bombardementen tijdens de Spaanse Burgeroorlog zijn een alarmerend voorbeeld van de noodzaak om de burgerbevolking te beschermen.
Met deze dreiging in gedachte beslist de Belgische ministerraad op 17 februari 1934 om een nationale 'Bond voor de bescherming der burgerlijke bevolking en inrichtingen tegen luchtaanvallen' op te richten, ook ‘Bond voor Lucht-Bescherming (B.L.B.)’ genoemd. Op zijn beurt verspreidt het Ministerie van Landsverdediging een brochure met algemene instructies over hoe de burgerbevolking zich kon beschermen tegen mogelijke luchtaanvallen. Deze voorbereiding blijkt later van onschatbare waarde te zijn.
WILRIJK | In augustus 1934 doet het ministerie een dringend verzoek aan alle gemeenten om lokale comités van de Bond voor Luchtbescherming op te richten. Elk comité krijgt de taak om propaganda te voeren, fondsen te werven, vrijwilligers aan te trekken en op te leiden.
In reactie op dit verzoek besluit het Wilrijkse bestuur om een plaatselijk comité op te richten met zetel in een pand aan de Jules Moretuslei 386. Naast burgemeester Jan Janssens en gemeentesecretaris Emiel Verschueren, maken politiecommissaris A. Wissocq en zijn adjunct A. Canepeel, evenals de bevelhebber van de brandweer J. Luyten en enkele administratieve medewerkers deel uit van dit comité. Hun doel is om de Wilrijkse bevolking voor te bereiden op mogelijke luchtaanvallen, en om de nodige maatregelen te nemen voor de bescherming van burgers en infrastructuur.
WILRIJK |1937. De toestand blijft zich internationaal verder toespitsen. Stilaan wordt het leven in Wilrijk doordrongen van een mogelijke oorlogsdreiging. In de verschillende parochiekerken wordt letterlijk een klokkenluider aangesteld voor het geven van een ‘civiel alarm’.
Bij de jeugdorganisaties roept de leiding op om niet mee te gaan in die verlammende oorlogsretoriek. Met verscheidene oproepen voor ‘vrede en geen oorlog’ lijkt er een bewustzijn te groeien voor een vredesretoriek te midden van de toenemende internationale spanningen.
MAATREGELEN VOOR LUCHTBESCHERMING | Het is interessant om te zien hoe in 1938, in reactie op de latente dreiging van luchtaanvallen, de Belgische regering effectief van start gaat met een resem maatregelen. Een bedrag van 600 miljoen frank wordt begroot voor de inrichting van het grondgebied bij dergelijke gebeurtenissen. Verder deelt men via de gemeenten folders en flyers met aanbevelingen en voorschriften uit, en organiseert men zelfs huisbezoeken om de bevolking zo goed als mogelijk voor te bereiden op luchtaanvallen. Opmerkelijke vaststelling: voorlopig noemt men de vijand nog niet bij naam.
P.L.B. | Het Algemeen Commissariaat van de Passieve Luchtbescherming (P.L.B.) speelt hierbij een cruciale rol door provinciale commandoposten op te richten. In Antwerpen bouwt de P.L.B. in een bestaande ruimte, de voormalige manege, garage en reparatieatelier van de Prekerskazerne in het Sint-Andrieskwartier, een bunker. Vanuit dergelijke commandobunkers kon de overheid bij bombardementen of andere rampsituaties de bevolking alarmeren door middel van een sirenenet. (Nvdr. De bunker bleef in gebruik tot 1986 en is nog steeds bewaard.)
WILRIJK | In 1938 zijn er gemeenteraadsverkiezingen. In Wilrijk trekt een zekere Oeyen de lijst van het Vlaams Nationaal Verbond (VNV), een Vlaams-nationalistische partij gesticht in 1933. Het is de belangrijkste collaborerende organisatie in Vlaanderen. Geïnspireerd door het internationale fascisme wil de partij een ondemocratisch bestel tot stand brengen om de staat België te doen verdwijnen voor ‘Dietsland’, een vereniging van Vlaanderen met Nederland.
Een andere speler is Frans Beirens. Bij de gemeenteraadsverkiezingen komt hij op met een eenmanslijst tegen de concentratielijst van VNV, KVV (Katholieke Vlaamsche Volkspartij) en Rex, een Belgisch fascistische politieke beweging.
Na de gemeenteraadsverkiezingen van 1938 blijft Jan Janssens op post als burgemeester van Wilrijk. Na de traditionele zomerkermis en jaarmarkt begin augustus 1939, is het voorspel van een nakende oorlog nu goed voelbaar in de gemeente.
MOBILISATIE | Vanaf 26 augustus 1939 komt een mobilisatie van het Belgisch leger op gang. Een aanzienlijk deel van de bevolking, inclusief gemeentewerkers, wordt onder de wapens geroepen. Al na enkele dagen is in het hele land een half miljoen soldaten bezig met stellingen in de verschillende verdedigingslinies uit te bouwen. Vitale infrastructuren zoals spoorwegen en kolenbevoorrading krijgen specifieke luchtbeschermingsmaatregelen.
Verspreid over het hele land worden vliegvelden aangelegd, in feite niet meer dan een lange strook weiland die, eens verhard en ingezaaid, voorzien wordt van lichtbakens. Ze dienen als uitwijkmogelijkheid voor de luchtmacht in geval van oorlog.
WILRIJK | Ook in Wilrijk richt het Belgisch leger een vliegveld in op een stuk weiland in het gehucht Groenenhoek (huidige Reigershoek), noordelijk tussen domein Klaverblad en het Groenenhoekbos, tegen de grens met Hemiksem.
Op 1 september 1939 valt Duitsland buurland Polen aan. Enkele dagen later verklaren Groot-Brittannië en Frankrijk de oorlog aan Adolf Hitler en nazi-Duitsland.
Tot overmaat van ramp is de winter van 1939-1940 uitzonderlijk streng. Zelfs de Rupel voor Boom vriest dicht. Het brengt extra ontberingen met zich mee voor de bevolking, met beperkingen op verlichting en verwarming wegens brandstoftekort. Het leidt tot het stopzetten van de lessen in de scholen. De soepbedeling blijft echter gehandhaafd om tegemoet te komen aan de elementaire behoeften van de bevolking.
