Contacteer stad Antwerpen

PFAS: onderzoek naar en sanering van de bodem

Lees meer over de bodemonderzoeken en bodemsaneringsprojecten als gevolg van vervuiling met PFAS.


Wat?

  1. Is er een vermoeden van bodemverontreiniging of is het wettelijk vereist? Dan wordt een oriënterend bodemonderzoek uitgevoerd. Er wordt onderzocht of er verontreiniging aanwezig is op de grond en of er volgende stappen nodig zijn. Het oriënterend bodemonderzoek wordt altijd opgemaakt door een erkend bodemsaneringsdeskundige.
     
  2. De Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij (OVAM) beslist vervolgens of een tweede onderzoek nodig is: het beschrijvend bodemonderzoek. Hierin wordt de verontreiniging in detail in kaart gebracht en wordt onderzocht hoe ernstig de verontreiniging is voor mens en milieu. Het beschrijvend bodemonderzoek wordt altijd opgemaakt door een erkend bodemsaneringsdeskundige.
     
  3. Als uit het beschrijvend bodemonderzoek blijkt dat de bodemverontreiniging onaanvaardbare risico’s veroorzaakt, beslist OVAM dat er gesaneerd moet worden. Dit gebeurt met een bodemsaneringsproject. Tijdens een bodemsaneringsproject bepaalt een bodemsaneringsdeskundige op welke manier de bodemsanering zal gebeuren.
     
    • Als een perceel gesaneerd moet worden, moet de grond niet altijd afgegraven worden. Grond afgraven is maar één van de manieren waarop een perceel gesaneerd kan worden. Soms is het bijvoorbeeld voldoende dat het grondwater in de buurt van de vervuilingsbron wordt gezuiverd om een perceel verderop te saneren.

 

Een overzicht van de belangrijkste bodemonderzoeken en bodemsaneringsprojecten voor PFAS in Antwerpen:

Beschrijvend bodemonderzoek en bodemsaneringsproject: omgeving 3M-fabriek 2023-2024

Het beschrijvend bodemonderzoek van 22 december 2023 werd uitgevoerd in de omgeving van de 3M fabriek. Het bestudeerde de risico’s van:

  • ongewenste en schadelijke effecten van PFAS in het menselijk lichaam en in de natuur
  • de verspreiding van PFAS

Omdat het over een groot gebied en een complexe verontreiniging gaat, worden de bodemonderzoeken in fases uitgevoerd en per deelgebied. Het beschrijvend bodemonderzoek van december 2023 is het overkoepelend bodemonderzoek. Het overzicht met de verschillende gefaseerde bodemonderzoeken vind je op de website van OVAM. Je kan het bodemonderzoek ook opvragen bij de publiek beschikbare documenten in het webloket.

OVAM beslist op basis van deze bodemonderzoeken welke gebieden gesaneerd moeten worden. Hier worden bodemsaneringsprojecten voor opgesteld. 

Op 20 februari 2024 besliste OVAM dat bodemsanering nodig is voor:

  • de gemengd overwegend historische bodemverontreiniging met PFAS in het vaste deel van de aarde en in het ondiepe en diepe grondwater
  • de nieuwe bodemverontreiniging met PFAS in de waterbodem die ontstaan is op het terrein van 3M

In april 2024 kregen de eigenaars van de betreffende percelen een brief met een bodemattest via de post. De brief geeft voor dat perceel info over:

  • het beschrijvend bodemonderzoek
  • sanering
  • de geldende gebruiksadviezen, die de no regret-maatregelen voor dat specifiek perceel vervangen

Hoe de bodemsanering voor de betreffende percelen zal verlopen is nog niet bekend. Dit wordt onderzocht in het bodemsaneringsproject. De resultaten hiervan worden verwacht eind 2024.

Op het grondgebied van stad Antwerpen is er het bodemsaneringsproject Palingbeek.

Bodemsaneringsproject: Lobroekdok 2024

In het Lobroekdok loopt een bodemsaneringsproject naar PFAS in de waterbodem, deel werken verdiepte R1. Bekijk het dossier ‘Lobroekdok Antwerpen: gefaseerd bodemsaneringsproject – PFAS in waterbodem deel werken verdiepte R1’ op het webloket van OVAM.

Voor de rest van het Lobroekdok (het grondwater) wordt het bodemsaneringsproject op een latere datum verwacht.

Bodemonderzoeken 2022

Stad Antwerpen in het voorjaar van 2022 het initiatief om alle bestaande data over PFAS in Antwerpen en Zwijndrecht samen te brengen en waar nodig aan te vullen met eigen onderzoek. Zo kreeg de stad meer inzicht in de verspreiding van PFAS in de bodem en in het grondwater.

  • Aan alle samentuinen die grondwater gebruiken werd gevraagd om hun grondwater te laten onderzoeken op de aanwezigheid van PFAS. De deelnemende samentuinen kregen het resultaat in het najaar van 2022. De gedetailleerde resultaten kan je opvragen door te mailen naar voedseltuinen@antwerpen.be.

Door dit onderzoek werden de gebieden met verhoogde PFOS- en PFOA-concentraties in de toplaag van de bodem zichtbaar. Ook werd de grondwaterkwaliteit geschetst en werden, naast PFAS, ook nog andere vervuilingsparameters onderzocht. De Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek (VITO) ging ook aan de slag met de Antwerpse gegevens, en kwam in hun onderzoek tot hetzelfde resultaat.

Op basis van het onderzoek en na overleg met het Agentschap Zorg en Gezondheid (AZG) en de Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij (OVAM), keurde het college een hertekening van de no regret-zone en aanpassing van de no regret-maatregelen voor grondwater goed.

Hertekening no regret-zone

  • De gebieden met verhoogde PFOS-concentraties in de toplaag van de bodem situeren zich niet in een cirkel rond de 3M-site, maar eerder in een noordoost-zuidwest georiënteerde ovaal (met uitzondering van enkele lokale vervuilingskernen waar al specifieke no regret-maatregelen van toepassing zijn). Daarom worden de no regret-maatregelen die momenteel gelden in een straal van 10 kilometer rond 3M opgeheven in de districten Merksem, Deurne, Wilrijk en Hoboken, alsook in Borgerhout extra muros en Berchem extra muros.
  • Het district Berendrecht-Zandvliet-Lillo viel buiten de oorspronkelijke no regret-zone (straal van 10 kilometer rond 3M), maar vertoont PFAS-waarden vergelijkbaar met die in de huidige no regret-zone. Dit district heeft bovendien een landelijk karakter (moestuinen, kippen, ander kleinvee, …) waardoor het gebied kwetsbaarder is. Daarom worden vanaf nu de no regret-maatregelen ook van kracht in het district Berendrecht-Zandvliet-Lillo.
  • De huidige no regret-maatregelen uitgevaardigd door AZG rond vervuilde sites zoals bepaalde brandweerkazernes en industriële sites blijven geldig. Het blijft ook steeds mogelijk om strengere maatregelen uit te vaardigen op plaatsen waar dit noodzakelijk blijkt.

Aanpassing no regret-maatregelen voor grondwater

  • Grondwater moet beantwoorden aan de drinkwaterkwaliteit, als het wordt gebruikt voor directe of indirecte menselijke consumptie. Onderzoek toont aan dat de kwaliteit van het grondwater in bijna heel de stad, inclusief het district Berendrecht-Zandvliet-Lillo, niet voldoet aan de vooropgestelde normen. Het is absoluut te vermijden dat schadelijke stoffen, die worden opgelijst in de Europese drinkwaterrichtlijn, terechtkomen in de voedselketen en zo worden opgenomen door het menselijk lichaam.
  • Daarom neemt de stad Antwerpen drie maatregelen betreffende het gebruik van grondwater:
    • Het oppompen en gebruiken van grondwater in de stad wordt principieel afgeraden. Deze maatregel heeft ook betrekking op de dalende trend in de grondwaterspiegel, en de daarbij horende problematiek van verzilting en corrosie van funderingen.
    • Beheerders van volkstuinen worden aangeraden om over te schakelen op de recuperatie van regenwater of desgevallend zich aan te sluiten op het drinkwaternet.
    • En tot slot wordt het gebruik van grondwater in speelzones voor kinderen niet meer toegelaten.

Bodemonderzoeken juli 2021

In juli 2021 werd PFAS onderzocht in de grond en in het grondwater op 26 locaties op Linkeroever en rechteroever, in opdracht van stad Antwerpen en de OVAM.

Alle locaties en hun nummer vind je op deze kaart.

9 plaatsen hadden een te hoge concentratie PFAS. Op deze plaatsen werd bijkomend onderzoek gepland of al opgestart. Daarnaast tracht stad Antwerpen in samenwerking met de Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek (VITO) de globale verspreiding van PFAS over heel het grondgebied in kaart te brengen.

  • 1 - Vlietbos
  • 9 - brandweerkazerne aan de Halewijnlaan
  • 14 - samentuin Lekkeroever aan de Gloriantlaan
  • 15 - samentuin aan woonzorgcentrum ’t Zand in de Louis Paul Boonstraat (na verder onderzoek is er volgens OVAM geen beschrijvend bodemonderzoek nodig)
  • 16 - basisschool De Dobbelsteen aan de Emile Verhaerenlaan
  • 22 - Scheldelaan
  • 23 - volkstuinen aan de Grote Put in Ekeren
  • 28 - volkstuinen aan de Varenlaan in Wilrijk
  • 32 - brandweerpost Deurne
  • 33 - brandweerpost Lillo

Op 22 andere locaties werden geen te hoge concentraties PFAS vastgesteld.

  • 2 - jeugdvereniging ‘Schep Vreugde’ en ‘Akabe 5 & 6’ ter hoogte van de Blancefloerlaan
  • 3 - Park & Ride Linkeroever
  • 5 - natuurreservaat Het Rot 25
  • 6 - Sint Annabos, ten noorden van de voetbalvelden van City Pirates Linkeroever
  • 7 - de speeltuin aan de Willem Klooslaan
  • 8 - voetbalterreinen City Pirates Linkeroever aan de Charles de Costerlaan
  • 10 - samentuin Biodroom ter hoogte van de Willem Gijsselsstraat en de August Van Cauwelaertlaan
  • 11 - Galgenweelpark
  • 12 - het scoutsterrein van scouts “21ste” aan de Gloriantlaan
  • 13 - basisschool De Stroom aan de Gloriantlaan
  • 17 - de speeltuin ter hoogte van de hoek tussen de Vlaamshoofdlaan en de Akkerwindestraat
  • 18 - de speeltuin aan de Jachthaven ter hoogte van de Thonetlaan
  • 19 - basisschool Sint Anna-Goethe in de Goethestraat
  • 20 - het scoutsterrein van zeescouts “1ste George de Hasque” aan de Thonetlaan
  • 21 - de speeltuin ter hoogte van het Frederik Van Eedenplein
  • 24 - volkstuin De Zwaantjes aan het fort van Merksem
  • 25 - jeugdvereniging KRAS aan de Slachthuislaan
  • 26 - de botanische tuin, ter hoogte van de Leopoldstraat in de Antwerpse binnenstad
  • 27 - volkstuin Silsburg 4 aan de Peter Benoitlaan in Deurne
  • 29 - de hoek van de Emile Verhaeren- en de Halewijnlaan
  • 30 - groenzone aan het Frederik van Eedenplein
  • 31 - de speeltuin aan de Gaston Burssenslaan

Bodemonderzoek juni 2021

In juni 2021 onderzocht een onafhankelijk bureau in opdracht van stad Antwerpen de bodem op 5 plaatsen op Linkeroever.

  • Op 4 plaatsen in woon- of recreatiegebied lagen de waarden onder de bodemsaneringsnorm.
  • Op 1 plaats, buiten bewoond gebied en vlakbij de werfzone van de Oosterweelverbinding, werd de bodemsaneringsnorm wel overschreden.

PFAS verspreidt zich onder meer door de wind en via het grondwater. De eerste resultaten op Linkeroever laten zien dat de vervuiling afneemt hoe verder van de 3M-fabriek de stalen genomen worden.

Lees deel 1 en deel 2 van het onderzoeksrapport.

Alle bewoners van Linkeroever ontvingen een brief met de resultaten van het bodemonderzoek. Scholen in een straal van 5 kilometer rond de 3M-fabriek werd gevraagd om voorzorgsmaatregelen te nemen.

Bodemonderzoek: volkstuinen 2021

Onderzoekers stelden vast dat de bodem van 3 volkstuinen te hoge concentraties PFAS bevatte.

  • Samentuin Lekkeroever (Linkeroever)
  • Volkstuin de Grote Put (Ekeren)
  • Volkstuin Varenlaan (Wilrijk)

Daarom liet stad Antwerpen de bodem, grondwater en gewassen extra onderzoeken.

Er werden geen PFOS en PFOA-concentraties gemeten bij de gewassen in de 3 volkstuinen. In Samentuin Lekkeroever bevatten de stalen afkomstig van de Amerikaanse bosbes (gereinigd en ongereinigd) en de zuring (enkel ongereinigd) verhoogde concentraties van de niet-genormeerde parameters PFBS, PFBA en PFPeA.

De concentraties nemen af dieper in de bodem, onder de toplaag. In samentuin Lekkeroever werd de bodemsaneringsnorm wel overschreden op een staalnamepunt.

In het grondwater wordt de bodemsaneringsnorm voor PFOS en PFOA niet overschreden. Op de meeste plaatsen beantwoordt het grondwater echter niet aan de kwaliteit die vereist is voor het irrigeren van voedingsgewassen.

Lees deel 1 en deel 2 van het onderzoeksrapport.

Stad Antwerpen bood alle samen- en volkstuinen de kans om putwater te laten onderzoeken. In afwachting van de afronding van dit stadsbrede onderzoek, raadde de stad het gebruik van grondwater voor irrigatie in volkstuinen af.

In het voorjaar van 2022 nam Stad Antwerpen het initiatief om alle bestaande data over PFAS in Antwerpen en Zwijndrecht samen te brengen en waar nodig aan te vullen met eigen onderzoek. Daarom werden er in het voorjaar van 2022 grondwaterstalen genomen. Op basis van de resultaten van dit onderzoek wordt het gebruik en oppompen van grondwater in heel de stad Antwerpen afgeraden. Op deze pagina onder ‘Bodemonderzoek 2022’ lees je meer info.

Meer info

  • Alle info over PFAS lees je op de website van het Vlaamse Departement Zorg.
  • De PFAS-aanpak regio Zwijndrecht, waaronder ook Antwerpen-Linkeroever en een deel van Antwerpen op de Rechteroever valt, werkt aan een betere toekomst voor het vervuilde gebied binnen een straal van 5 kilometer rond de 3M-fabriek in Zwijndrecht. De aanpak heeft 6 pijlers: sanering, omgevingsvergunning & toezicht, monitoring, gezondheid, herwaardering van de leefomgeving en transparantie. Via concrete maatregelen per pijler geeft de aanpak de komende jaren uitvoering aan de verschillende overeenkomsten tussen 3M, de Vlaamse overheid, gemeente Zwijndrecht en milieu- en burgerbewegingen. Lees meer op de website van het Vlaamse Departement Zorg.
  • Algemene vragen over PFAS? Mail naar pfas@vlaanderen.be
  • Vragen over PFAS en je gezondheid? Contacteer de preventiewerkers van Gezondheidsmakers.