stad Antwerpen - Frederik Beyens
Historische foto van de Kidporppoort ca. 1860 StadsArchief stad Antwerpen

Archeologisch onderzoek Noorderlijn legt resten van Spaanse omwalling bloot

Naast de infrastructuurwerken aan de Leien in Antwerpen, ging ook een volgende fase van het archeologisch onderzoek naar de Spaanse omwalling van start. Waar het nieuwe Operaplein wordt aangelegd, komen monumentale delen van de 16de-eeuwse Kipdorpbrug, de stadsmuur en het bastion aan het licht. 

De opgravingen zullen na onderzoek plaats maken voor de nieuwe aanleg. Sommige resten zullen geïntegreerd worden in de toekomstige archeologische site van de Kipdorpburg aan het toekomstige Operaplein.

Wat wordt tussen juni en november 2017 opgegraven?

  • De Kipdorpbrug: deze brug aan de historische Kipdorppoort is 90 meter lang en zeven meter breed. De Kipdorpbrug ligt onder de Leien tussen de huidige straat met die naam en de Franklin Rooseveltplaats. In september-oktober wordt rondom het middengedeelte van de brug een grootschalige opgraving gepland. De resten worden later permanent zichtbaar als archeologische site.
  • Het Kipdorpbastion: dit vijfhoekig bolwerk verdedigde de stadstoegang aan de Kipdorppoort. De bastionmuren bleven goed bewaard en delen ervan zullen worden onderzocht. Het bastion beslaat de volledige Leien tussen de huidige ‘Kipdorpbrug’ en de Korte Winkelstraat. Nog 5 meter van de oorspronkelijk 12 meter  hoge muur is ondergronds bewaard. Delen van het bastion zullen na onderzoek plaats maken voor autotunnels. De zuidelijke bastionflank en de geschuts- of kazematvloeren zullen wel permanent geïntegreerd worden in de archeologische site van de Kipdorpbrug.
  • De stadsmuur: tussen de Teniersplaats en ‘Kipdorpbrug’ loopt de stadsmuur. Deze muur was vroeger 10 meter hoog en met natuursteen bekleed. 5 meter bleef onder de grond bewaard. Over 60 meter lengte zal de stadsmuur worden onderzocht. Na onderzoek worden de bovenste delen ontmanteld om de ondergrondse parking aan te leggen. Later wordt de muur gerestaureerd en geïntegreerd in het parking- en tunnelcomplex onder het Operaplein.
  • De Rode Poort: op de Italiëlei worden tussen de Tunnelplaats en de Paardenmarkt de 16de-eeuwse brug en twee bastions van de Rode Poort onderzocht.
  • Op de Noorderplaats wordt bastion Schijn in kaart gebracht.
  • Meer zuidelijk op de Leien worden de geschuts- (of kazemat-)vloeren van de Huidevettersbastion opgegraven. In 2016 werden bij graafwerken voor de pre-metrotunnel de voorzijden van dit bastion tot 6 meter diep vrij gelegd.
16de-eeuws stadsplan van Pauwels van Overbeke met aanduiding van de Kipdorppoort waar nu opgravingen plaatsvinden.
16de-eeuws stadsplan van Pauwels van Overbeke met aanduiding van de Kipdorppoort waar nu opgravingen plaatsvinden.
StadsArchief, stad Antwerpen 2|2
16de-eeuwse gravure van Kipdorppoort van Frans Huys, 1557.
16de-eeuwse gravure van Kipdorppoort van Frans Huys, 1557.
Bibliothèque Nationale - Parjis 2|2

Hoe wordt het archeologisch onderzoek gepland?

De archeologische opgravingen zijn ingepast in de planning van de aannemer en veroorzaken daardoor geen vertraging. Wanneer de archeologen aan het werk zijn, ligt de werf niet stil. Op heel wat andere plaatsen wordt ondertussen doorgewerkt. Alle mankracht wordt maximaal ingezet om zoveel mogelijk archeologisch onderzoekswerk op korte termijn uit te voeren.

Waarom archeologisch onderzoek?

Onder de Leien liggen archeologische resten (stadsmuren, poorten, bruggen en bastions) van de 16de-eeuwse stadsomwalling of de ‘Spaanse omwalling’. Vestingbouwkundige resten uit deze periode zijn schaars in Vlaanderen en de voormalige Nederlanden. Dankzij Europese en Vlaamse richtlijnen wordt respectvol met dit erfgoed omgegaan. Indien mogelijk worden deze archeologische resten bewaard. Indien dit niet mogelijk is, moeten ze eerst zorgvuldig worden gedocumenteerd. Tijdens de ontwerpfase van de heraanleg van de Noorderlijn heeft de stad het behoud van de archeologische resten zoveel mogelijk nagestreefd.

Cultuurhistorische achtergrond

De Spaanse omwalling werd in 1542 opgericht in opdracht van Keizer Karel, na aanvallen op de stad door Gelderse troepen onder leiding van Maarten Van Rossum. De bewoners en de buitenlandse handelaars in de stad eisten toen betere bescherming. De nieuwe verdedigingsgordel rond Antwerpen was 5 kilometer lang en verving de verouderde middeleeuwse versterking. Voor het ontwerp werd beroep gedaan op de Italiaanse ingenieur Donato di Boni die een stadsomwalling uittekende in Noord-Italiaanse stijl met 9 bastions (vijfhoekige bolwerken), 8 lange muurpartijen (fronten) en 4 stadspoorten met bruggen over de gracht.

De stadsmuren werden 10 meter hoog opgetrokken en bekleed met grote blokken natuursteen. Het werd de grootste bouwwerf van de 16de eeuw. Er werd zo’n 10 jaar aan gewerkt, duizenden arbeidskrachten werden er voor ingezet. De Spaanse omwalling was een van meest moderne versterkingen van haar tijd. Kort na de bouw werd in 1567 door de hertog van Alva ten zuiden van de stad de citadel toegevoegd. Op het einde van de 19de eeuw is de omwalling afgebroken om plaats te maken voor de boulevards of Leien.

De Franse furie: belangrijke veldslag voor geschiedenis van Antwerpen

Mogelijk worden bij de opgravingen archeologische vondsten aangetroffen van de historische veldslag aan de Kipdorpbrug. Vanop de Kipdorpbrug vond op 17 januari 1583 een aanval op de stad plaats door de Franse hertog van Anjou. De Franse troepen - die eigenlijk bondgenoten waren - kwamen toen via een list de stad binnen. De Antwerpenaren werden bewapend en tijdens hevige gevechten sneuvelden 1500 Franse soldaten.

Antwerpen versloeg de vijand, maar verloor tegelijkertijd een bondgenoot tegen Spanje, dat de Nederlanden opnieuw wilde veroveren. Een jaar later werd de stad omsingeld door Alexander Farnese, hertog van Parma, en werd de Schelde met een schipbrug afgesloten. Dit leidde op 17 augustus 1585 tot de overgave van de stad aan het Spaanse gezag, ook de ‘Val van Antwerpen’ genoemd. 

Meer info

Meer informatie vindt u ook op:

www.noorderlijn.be

www.antwerpendoorgrond.be

Opgraving van het Huidevettersbastion in 2016, waar ondertussen de pre-metrotunnel is gebouwd.
Opgraving van het Huidevettersbastion in 2016, waar ondertussen de pre-metrotunnel is gebouwd.

Verwante info:

3 reacties op dit artikel:
Jouw avatar
Borgerwood

Hoe komt het eigenlijk dat al deze overblijfselen zo'n vijf meter of meer onder het huidige straatniveau liggen ? Dat is toch lager dan het peil van de Schelde ? Welke menselijke of natuurlijke veranderingen zijn er gebeurd waardoor straat- en Scheldeniveau in de loop der jaren zoveel hoger zijn komen te liggen ?

Jouw avatar
Stad_Antwerpen

Beste, we vragen het voor u na.

Jouw avatar
Stad_Antwerpen

Beste Borgerwood, de dienst archeologie bezorgde ons volgend antwoord: De stad lag vroeger ter hoogte van Frankrijklei en Operaplein een halve meter lager. Op enkele plaatsen was de stad hoger, zoals aan het Steen, maar op de meeste plaatsen wat dieper. Door eeuwenlange bewoning kwam er een gedeeltelijke nivellering van de niveaus, maar dit blijft beperkt. Het feit dat muren zo diep onder de grond zitten, heeft vooral te maken met de vestingbouw van de 16de eeuw en later. Door hoge stadsmuren te maken, waarvoor een gracht werd uitgegraven, kwam er een driedimensionaal stadslandschap dat we nu niet meer kennen: grachten in de diepte, stadsmuren van 10-12m in de hoogte. De hoge muren liepen naar onder toe door tot onder de gracht (ca.5m onder de huidige leien lag de gracht). Onder de gracht waren de muren opgebouwd op nog eens een 1,5m dik fundament. De basis van de stadsmuren liggen aan het Operaplein op 7 à 8m onder de leien. De stadsgracht kende 3 compartimenten en was door keermuren afgesloten van de Schelde en dus niet onderhevig aan de getijden. De stadsgracht aan Kipdorpbrug behoort tot het midden compartiment. Samengevat: de stad lag niet veel dieper, er was wel een ander stadslandschap