Welkom!

Antwerpen.be maakt gebruik van cookies. Aan de hand van die cookies verzamelt en analyseert Antwerpen.be informatie over uw bezoek. Genieten van een optimale A-ervaring? Bevestig met alle cookies toestaan. Stel voorkeuren in en bepaal welke informatie u met Antwerpen deelt. Houd er rekening mee dat bepaalde media enkel beschikbaar zijn indien u de cookies ervan aanvaardt. Antwerpen.be bewaart cookievoorkeuren. U kan ze aanpassen via cookies beheren. Meer weten? Raadpleeg onze Cookieverklaring. Antwerpen.be waardeert uw vertrouwen en wenst u een verrijkende surfervaring toe!

stad Antwerpen
Heemkundige Kring Borgerhout

Borgerhout in de Groote Oorlog

Ook Borgerhout viel tijdens de Eerste Wereldoorlog in handen van de Duitse bezetter. Wist u dat de eerste bom op Antwerpen op de Stenenbrug viel en dat duizenden Borgerhoutenaars vluchtten naar het neutrale Nederland. Maar er was ook heel wat solidariteit onder de Borgerhoutenaars die hier bleven.

De aanleiding

In 1914 staan twee kampen tegenover elkaar: de ‘Entente’met Groot-Brittannië, Frankrijk en Rusland en de ‘Centralen’ met Duitsland, Oostenrijk-Hongarije en Italië. De aanslag in Sarajevo op kroonprins Frans-Ferdinand van Oostenrijk-Hongarije is de vonk die het kruitvat Europa doet ontbranden: 62 opeenvolgende oorlogsverklaringen zetten Europa in lichterlaaie. Ook het neutrale België wordt in de oorlog meegezogen. Op dat moment beseft nauwelijks iemand dat dit het begin is van een totale vernietigingsoorlog die de wereld vier jaar in zijn greep zal houden. Volgende animatiefilm uit het Belevingscentrum '14-'18 Tildonk brengt op een heldere manier de start van de oorlog in beeld.

Het Borgerhoutse verhaal

bron: Heemkundige Kring Borgerhout

1 augustus 1914
Vanaf 1 uur in de nacht luiden de klokken om de mobilisatie aan te kondigen. Heel veel Borgerhoutse jongens worden opgeroepen of gaan vrijwillig vechten. Ondanks de oorlogsdreiging heerst er een soort van geruststelling. Borgerhout is immers omgeven door een dubbele fortengordel.

5 augustus 1914
De eerste Borgerhoutse gesneuvelden zijn gevallen. Vanaf 4 augustus wordt er om Luik hevig gevochten en bieden de Belgische troepen een onvoorziene tegenstand. In de nacht van 5 op 6 augustus 1914 komen niet minder dan 5 Borgerhoutse jongens om tijdens die gevechten: Cabanier Joseph (19), Cap Petrus (32), Hendrickx Petrus (30), Pluys Baptist (30) en Swannet Joannes Franciscus (27).

16 augustus 1914
Het ziet er erg benauwd uit voor de hoofdstad en het kan nog slechts enkele dagen duren voor ze valt. Stilletjes maakt het gehele staatsapparaat zich op om in het Nationale Reduit Antwerpen plaats te gaan nemen. Het Nationale Reduit is de laatste verschansing voor het leger bij een vijandige inval in afwachting van hulp door de bondgenoten. Koningin Elisabeth kwam als eerste aan met haar drie kinderen. Op 16 augustus brengt ze onverwacht op bezoek aan het Sint Erasmusziekenhuis in de Fonteinstraat.

24 augustus 1914
Begin augustus waren de Duitse troepen onder bevel van generaal Hans von Beseler opgerukt richting Antwerpen. De stad was nagenoeg omsingeld, een spoorlijn naar het westen was de enige resterende uitweg. Het plan voor een bombardement van de spoorweg en het stationnetje lag al snel op tafel maar von Beseler verzette zich daartegen. Hij wilde niet dat luchtschepen zijn cavalerie de eer ontnamen. Die cavalerie stuitte echter op zwaar verzet. En omdat de stad weigerde zich over te geven, grijpt het Duitse opperbevel toch naar het luchtwapen. De zeppelin Sachsen krijgt het bevel om de stad aan te vallen. 

De lading bommen wordt blindelings gedropt. Deze raid op Antwerpen is de allereerste aanval op een burgerlijk doelwit in de geschiedenis van de luchtoorlog. Helaas krijgt Borgerhout de allereerste bom te verwerken. De schade is groot. Enkele huizen op de Stenenbrug in Borgerhout zijn getroffen, ongeveer op de huidige hoek van de Morkhovenlei met de Herentalsebaan. Gelukkig zonder slachtoffers.

Heemkundige Kring Borgerhout2|2
Heemkundige Kring Borgerhout2|2

28 september 1914
Het wordt de bevolking duidelijk dat het een harde slag om Antwerpen gaat worden. Zij die kunnen gaan naar familie in Nederland of proberen te vluchten naar Engeland. Natuurlijk weten de Nederlandse grenswachters niet of het Vlamingen of Duitsers zijn. Daarom gebruikten ze een truc. Noem het gerust de 14/18-editie van ‘Schild en Vriend’:

7 tot en met 9 oktober 1914
Ooggetuige Johan Leemans, drukker op de Carnotplaats (het huidige Laar) brengt het relaas over de beschieting van Borgerhout.

De beschieting was akelig en ééntonig. Van woensdagavond 7 oktober middernacht tot vrijdagmiddag 9 oktober , dus gedurende 36 uur, vielen er gemiddeld vier schoten per minuut. Ruim 8000 bommen zijn op Berchem, Antwerpen en Borgerhout neergekomen.  In Borgerhout telden we ongeveer 40 bommen die dood, angst, brand of vernieling met zich meebrachten. Er waren drie doelwitten in Borgerhout: het ziekenhuis, het gemeentehuis en de OLV-ter Sneeuwkerk.

Naast het ziekenhuis vielen er bommen op de:

  • Varkensmarkt (huidige Luitenant Naeyaertplein)
  • Appelstraat
  • Kattenberg
  • Prinsstraat (huidige Helmstraat)
  • Veldstraat (huidige Generaal Eisenhowerlei)
  • Eliaertsstraat
  • Carnotplaats (huidige Laar)

Op de Carnotplaats stond er een kermis. Eén van de houten paarden van de kermismolen vloog tot in de Lammekensstraat en een andere tot op de hoek met de Turnhoutsebaan. Borgerhout telde wonder boven wonder slechts 5 burgerlijke slachtoffers.

10 oktober 1914
De overgave van Antwerpen. Op het ogenblik dat de ondertekening plaatsvindt gaan de Pruisische vlaggen aan alle officiële gebouwen omhoog aan de vlaggenmast.  Enige uren later trekken de Duitse troepen zingend en triomferend doorheen de straten van een lege en verlaten stad.  Op de foto zien we de passage van de troepen op de Turnhoutsebaan met op de achtergrond de legendarische herberg ‘In de Worstenpan.

Heemkundige Kring Borgerhout

11 oktober 1914
Hoe ziet Borgerhout er nu uit? Buiten het puin en de stukgeschoten huizen is de trotse gemeente leeg. Naar schatting 3.000  van de 53.000 zijn gebleven. Sommigen vertrokken vóór, anderen tijdens het bombardement en sommigen op het allerlaatste ogenblik.

18 oktober 1914
Ondertussen breekt aan het Yzerfront de hel los. Dit zal het begin zijn van een 4 jaar durende stellingenoorlog.

De goede doelen van Borgerhout

bron: Heemkundige Kring Borgerhout

In de oorlogsjaren was het niet evident om onder de bezetter in Borgerhout te leven. Maar er was ook heel wat solidariteit. Verschillende goede doelen vonden het dooplicht, vaak geïnitieerd door de gemeente .

  1. Briefwisseling met krijgsgevangen opgericht door de Kring der Ambulanciers.
  2. Komiteit voor schattingen om de schade bij beschietingen vast te stellen. Deze schattingen gebeuren kosteloos door de gemeente Borgerhout.
  3. Komiteit van openbare orde en veiligheid die stelt dat de bevolking behulpzaam moet zijn voor inwoners die terugkeren.
  4. De woningkomiteit was opgericht om problemen met de huishuren en/of huisbazen op te lossen. Er was een wekelijkse zitting in het gemeentehuis.
  5. Uitbating van braakliggende gronden voor aardappel- en groetenteelt. Dit was een schot in de roos.
  6. Schoenmakerij. Omdat de moed niet in de schoenen zou zinken in de donkere oorlogsdagen van 1916 werd er een schoenmakerij opgericht voor de schoolgaande jeugd.
  7. Zenden van pakjes aan krijgsgevangenen.
  8. Naaiwerkhuis. Voor het naaiwerkhuis werd een groot gebouw kosteloos ter beschikking gesteld door de gemeente.
  9. Het Kind van de Soldaat werd opgericht om steun te verlenen aan families van soldaten. Kinderen en oorlog zijn thema's die mensen erg aangrijpen. Tussen maart 1916 en vandaag de dag is er op dat punt niets veranderd. Het Kind van de Soldaat kon rekenen op talloze giften.
  10. Kosteloze bedeling van steenkolen aan 450 gezinnen.
  11. De burgerspijszaal in de Zonstraat 71  was een succesverhaal. Aan een voordelig tarief werden er dagelijks 1.250 porties afgenomen.
  12. Kosteloze soepbedeling (2100 porties per dag) in de Sint-Jozefstraat 13, de huidige locatie van ’t Werkhuys.
  13. Het werk der aardappelschil waarbij werklozen werden ingezet voor de ophaling van het afval van de Borgerhoutenaar.

Een pekzwarte dag

bron: Heemkundige Kring Borgerhout

Na het Duitse lenteoffensief van april 1918 was het tij gekeerd in het voordeel van de geallieerden. De geallieerden bereidden intussen een groot offensief voor die een einde moest maken aan de oorlog. Tussen Diksmuide en Ieper gingen de Belgen massaal in de aanval en konden ze snel oprukken.

28 september 1918
Er start een grote artillerieaanval in de frontstreek rond Houthulst-Langemark-Poelkapelle- Zonnebeke. Zonnebeke, Passendale, Langemark, Poelkapelle en Houthulst worden wel bevrijd.

Tegelijktijdig is er ook een infanterieaanval tussen Ieper en Diksmuide waarbij de geallieerden kunnen oprukken tot de heuvelrug van Westrozebeke. De soldaten slagen er echter niet in om die dag de heuvelrug in te nemen. Aan de voet van de Goudberg verweren de Duitsers zich sterk en sneuvelt de Vlaamsgezinde luitenant Jules De Winde.

Deze opmars betekent een pekzwarte dag voor de Borgerhoutse jongens en hun families op het thuisfront. Liefst 12 Borgerhoutenaren sneuvelen: Ludovicus De Backer, Henri Gerard De Walens, Franciscis Augustinus Dierckx, Gustavus Josephus Geerts, Hermanus Constantinus Huyts, Jean Alphonse Kruyniers, Franciscus Eduardus Swolfs, François Van Den Broeck, Henricus Eduardus Marie Wauters, Joseph Walter, Alphonsus Franciscus Josephus Jacobs, Albert Francois Derèse.

Borgerhout bevrijd

bron: Heemkundige Kring Borgerhout

11 november 1918
Om 11 uur wordt Wapenstilstand getekend in Compiègne. De mensen komen naar buiten en viert feest. De vier zware jaren zijn voorbij. De bevrijding is een feit en nu kan de opbouw beginnen.

Burgemeester Arthur Matthys kondigt een optocht af: "“De bevrijding van België is een voltrokken feit. De moed onzer dapperen heeft onze bevolking losgewrongen uit de knellende vuist van den overweldiger, die haar vier jaren lang heeft gemarteld!"

1 december 1918
Om 11 uur is er een vaderlandse optocht. Het gemeentebestuur had gevraagd aan alle maatschappijen en verenigingen om deel te nemen en met succes. De opkomst voor het verlossingsfeest is overweldigend.  

Verwante info: