Ontwerpend onderzoek

Ontwerpend onderzoek is een van de instrumenten die de stad Antwerpen hanteert om een kwalitatief en sterk ruimtelijk beleid uit te zetten

Een methodiek

Ontwerpend onderzoek is een methodiek die aan de hand van ruimtelijke scenario’s een visie voor een bepaald gebied ontwikkelt, een problematiek of onderzoeksvraag scherpstelt, een gebied ontwerpmatig aftast, een gegeven programma  verkent.

Aard en schaalgrootte en planproces

Ontwerpend onderzoek houdt zich enerzijds bezig met de pragmatische uitdagingen van het dagelijkse planningswerk en anderzijds met het opstellen van ruimtelijke ontwikkelingsvisies op langere termijn. De schaal en het aanbod aan projecten die behandeld worden variëren in aard, grootte en proces. Ze kunnen onderverdeeld worden in verschillende schaalniveaus, gaande van S, M, L, tot XL.

S - bouwblokprojecten - vergunningen
Dit zijn kleinschalige ontwerpopdrachten op schaal van het bouwblok. 
Het ontwerpproces is kortstondig. De resultaten zijn rechtstreeks voor de stedelijke dienst voor vergunningen.

M - eenvoudige masterplannen
Opmaak van een stedenbouwkundig kader. Een projectleider, meestal binnen de stadsadministratie, organiseert en coördineert het project. Het Team Ontwerpend Onderzoek (TOO) neemt haar ontwerpende rol op vanaf het begin in het proces, in een eenvoudige processtructuur.

L - complexe masterplannen 
Dit zijn masterplannen die kaderen binnen een complexe processtructuur met zowel interne als externe partners.

XL - proactieve studies op stedelijke en regionale schaal 
Dit is ontwerpend onderzoek in functie van een duurzame ruimtelijke structuur voor de stad.

Ontwerpend onderzoek binnen het planproces

Ontwerpend onderzoek kan op verschillende momenten en om verschillende redenen worden ingezet tijdens ruimtelijke planprocessen: bij het leerproces, in discussies, bij onderhandelingen, in de besluitvorming,…

Bijvoorbeeld:

  • in de verkennende fase om de vraagstelling  scherp te stellen en/of de onderzoeksvraag of het studiegebied af te baken;
  • wanneer een nieuwe kijk nodig is om enthousiasme en engagement te creëren; 
  • wanneer de mogelijkheden van een gebied moeten worden afgetast om niet onbewust kansen te laten liggen;
  • om de grenzen van het ruimtelijk, maatschappelijk en financieel haalbare op te zoeken;
  • om marktverkenningen te stofferen;
  • om beter te communiceren en participatie te dynamiseren en zo een breder draagvlak te creëren voor een project;
  • in het kader van een RUP;
  • om een subsidie te verkrijgen;
  • om een visie te formuleren rond een project en zo een discussie op gang te trekken;
  • om te anticiperen op mogelijke lange termijn ontwikkelingen;
  • etc

De ontwerpen moeten ervoor zorgen:

  • dat de contouren van context, projectdefinitie en stakeholders voldoende scherp zijn,
  • dat processen en modaliteiten van samenwerking precies kunnen worden uitgedrukt.

Ontwerpend onderzoek  visualiseert verschillende ruimtelijke scenario’s voor soms abstracte en complexe beleidskeuzes of beleidsmogelijkheden. Door middel van bijvoorbeeld een tekening of een maquette wordt een mogelijke toekomstige leefwereld verbeeld. Dat vergemakkelijkt vaak de communicatie tussen de planners en de beleidsmakers en de interne en externe ontwerpers waarmee de stad werkt, en ook de communicatie met de sociale partners, stadsgebruikers en bewoners.

Vlaamse Ruimtelijke Planningsprijs 2012

De stad won in 2012 met ‘Ontwerpend onderzoek als methodiek’ de Vlaamse Ruimtelijke Planningsprijs, een prijs die tweejaarlijks wordt uitgereikt aan stadsontwikkelingsprojecten. De prijs ging uitzonderlijk niet naar een concreet ontwerp,  maar naar de wijze waarop het Antwerpse stadsbestuur de voorbije jaren een team ‘Ontwerpend Onderzoek’ samenstelde en integreerde in zijn beleid op het gebied van ruimtelijke planning en stedenbouw.  

De jury looft de innoverende en anticiperende werking van de dienst, die zich zowel inlaat met de pragmatische uitdagingen van het dagelijkse planningswerk, als met grote ruimtelijke uitdagingen zoals de demografische groei of de regionale mobiliteit. 

Volgens de jury overstijgt het werk van het team Ontwerpend Onderzoek de Antwerpse context. De wijze waarop in nauwe samenwerking met zowel beleidsmakers als externe actoren in ontwerpcapaciteit werd geïnvesteerd, is inspirerend voor andere Vlaamse gemeenten maar ook voor buitenlandse steden.

Bekijk hier het kandidaatsdossier Ontwerpend Onderzoek.