Leerlingen in het deeltijds beroepssecundair onderwijs (DBSO) in Antwerpen: een profielschets

In het onderzoek ging het HIVA na wie de leerlingen binnen DBSO Antwerpen zijn en hoe hun leerloopbaan eruit ziet aan de hand van een kwantitatieve analyse o.b.v. administratieve data van 1600 leerlingen in het schooljaar 2020-2021 enerzijds en interviews met (ex-)leerlingen anderzijds.

De focus lag op:

• Wat zijn de achtergrondkenmerken van deze leerlingen?
• Hoe is hun schoolloopbaan voorafgaand aan de inschrijving in het DBSO verlopen?
• Hoe verloopt hun schoolloopbaan tijdens het DBSO?

Er is een oververtegenwoordiging van indicatorleerlingen binnen DBSO Antwerpen (t.o.v. gewoon voltijds secundair onderwijs en DBSO in Vlaanderen

• 56 % tikt aan op minstens drie kenmerken:
  • 31% op drie kenmerken
  • 25% op vier kenmerken  

Er is duidelijk een link met de grootstedelijke context (vooral thuistaal en schoolse vertraging buurt) en onderwijssysteem (vooral opleidingsniveau moeder en schooltoelage)

• 52 % is met schoolse vertraging (ouder dan 12 jaar bij intrede) gestart in het secundair onderwijs (SO)
• Start in het SO (1e graad & 1e jaar): 52% is in 1B gestart, 37% in 1A en 11% in het buitengewoon secundair onderwijs (BuSO)
• Het aandeel leerlingen binnen een beroepsgerichte opleiding neemt sterk toe vanaf het 2e jaar in de 1e graad:
  • 1e graad & 1e jaar: 52% 1B
  • 1e graad & 2e jaar: 75% BeroepsVoorbereidendLeerjaar (BVL) (66% van de leerlingen in 1A ging naar BVL)
  • 2e graad & 1e jaar: 70% BSO
  • 2e graad & 2e jaar: 69% BSO
• 21% volgde buitengewoon onderwijs, waarvan 40% enkel buitengewoon basisonderwijs (BuBao) heeft gevolgd en 40% zowel BuBao als BuSO (het ging voornamelijk om Type Basisaanbod - type 1 en 8)
• 25% zat in OKAN tijdens schoolloopbaan
• 51% was problematisch afwezig (30 of meer halve dagen per schooljaar) tijdens  hun schoolloopbaan:
  • 7% in  het basisonderwijs (BaO)
  • 50% in SO - 36% in voltijds SO en 37% in het deeltijds beroepssecundair onderwijs (DBSO)
• 19% was ooit geschorst van school tijdens  hun schoolloopbaan 

• De gemiddelde leeftijd bij instroom in DBSO is 17,7 jaar
• Studierichting en graad bij instroom:
  • 9% uit 1e graad SO ( 8% na BVL)
  • 44% uit 2e graad SO (22% na 1e jaar BSO en 17% na 2e jaar BSO)
  • 20% uit 3e graad (11% na 1e jaar BSO)
  • 13% uit OKAN
  • 8% uit BuSO
  • 6% overige of onbekend
• Gemiddeld duurt een DBSO traject 756 kalenderdagen of ongeveer 2 jaar
• Voor het schooljaar 2020-2021 bezit 31% een studiebewijs. De aandelen voor de hoogst behaalde studiebewijzen zijn:
  • 9% met een diploma SO
  • 7% met een studiegetuigschrift
  • 6% met getuigschrift van 2e graad SO
  • 10% met certificaat Beroepsgerichte vorming
• 61% heeft een arbeidsdeelname tijdens DBSO traject (zie grafiek):
  • 27% kwam tot arbeidsdeelname zonder aanloopfase of onderwijsintensieve begeleiding van alternerend leren (FOIBAL)
  • 34% combineert arbeidsdeelname met een aanloopfase of FOIBAL

Door middel van een clusteranalyse konden er drie verschillende leerlingengroepen binnen DBSO Antwerpen worden onderscheiden. 

• Groep 1: OKAN 
  • De meerderheid tikt aan op alle achtergrondkenmerken en tikt het vaakst aan op thuistaal
  • De grote meerderheid volgde onthaalonderwijs voor anderstalige kinderen (OKAN)
  • Deze groep stroomt het vaakst in op oudere (>18 jaar) leeftijd
• Groep 2: Niet aantikkers, niet OKAN
  • Deze groep tikt het minste aan op de vier achtergrondkenmerken
  • Deze groep toont de minst turbulente schoolloopbaan
  • Deze groep presteert het beste m.b.t effectieve arbeidsdeelname tijdens DBSO
• Groep 3: Aantikkers, niet OKAN 
  • Dit is de grootste groep binnen DBSO Antwerpen
  • De meerderheid tikt aan op drie of vier achtergrondkenmerken
  • Deze groep toont de meest turbulente schoolloopbaan
  • Deze groep stroomt het vaakst in op jonge (<18 jaar) leeftijd
  • Deze groep presteert het slechtste m.b.t effectieve arbeidsdeelname 

Het onderzoek wijst uit dat het DBSO sterk inzet op het aanbieden van een traject op maat en gericht is op een erg diverse groep van kwetsbare jongeren. Dit laatste kwam erg sterk tot uiting in het onderzoek, zowel uit de administratieve gegevens als uit de interviews. Zo kent het DBSO Antwerpen een oververtegenwoordiging van indicatorleerlingen en een groot aantal leerlingen met een turbulente schoolloopbaan. Bovendien geven de cijfers duidelijk aan dat de grootstedelijke context van Antwerpen extra uitdagingen met zich meebrengt. 

Eens leren en werken verdwijnt lopen jongeren die beantwoorden aan het profiel van de meest kwetsbare groepen uit dit onderzoek een groot risico om ongekwalificeerd uit het secundair onderwijs te stromen. Het is belangrijk om in te zetten op preventie. Stad Antwerpen gaat samen met verschillende (onderwijs) partners (scholen, clb's, ...) op zoek naar systeemfouten. Daarnaast gaat ze samen met hen ondersteunende trajecten ontwikkelen. Hiermee willen stad en partners vermijden dat deze jongeren onder de radar verdwijnen. Door sterk te gaan samenwerken met deze partners wil stad Antwerpen vermijden dat ze het secundair onderwijs verlaten door hen daar de nodige omkadering te bieden. Doen ze dat toch is het de bedoeling om hen te motiveren om een opleiding/vorming te gaan volgen (zoals het volwassenenonderwijs of VDAB- opleidingen) of hen warm over te dragen aan de arbeidsmarkt (via de partners die actief zijn op de arbeidsmarkt).