Struikelstenen herinneren aan slachtoffers van het nazisme

Struikelen over stenen? 

Een struikelsteen is een betonnen klinkertje van 10 x 10 centimeter waar bovenop een messingplaatje zit. In dat plaatje is de naam gegraveerd van een slachtoffer van het nazisme. Het is een stille getuige in het trottoir voor het huis waar het slachtoffer woonde. Naast de naam staat ook de geboortedatum en de datums van deportatie en overlijden op het plaatje.

Het gaat niet over alle oorlogsslachtoffers, maar over mensen die door de nazi’s geviseerd en vermoord werden omwille van raciale, godsdienstige, etnische of politieke redenen, omdat ze een handicap hadden of queer waren. Deze kleine monumentjes houden de herinnering levend aan de slachtoffers en ze getuigen waartoe verregaande onverdraagzaamheid kan leiden. 

De struikelstenen werden bedacht door de Duitse kunstenaar Gunther Demnig. Hij ontwierp de eerste struikelsteen in 1995 en nu liggen er al meer dan 100.000, verspreid over vrijwel heel Europa. “Struikelen over de stenen doe je niet echt, maar je struikelt met je hoofd en je hart.”, aldus de kunstenaar. 

(Bron: Stadskroniek ‘Struikelstenen in Deurne’)

Struikelstenen in Borgerhout

Onder meer in de buurt rond het Te Boelaarpark werden honderden Joodse gezinnen en verschillende verzetsmensen gedeporteerd. Geëngageerde buurtbewoners zijn bezig met het blootleggen van deze lokale, tragische geschiedenis. Via buurtwandelingen en struikelstenen zorgen ze ervoor dat deze schrijnende verhalen niet vergeten worden. Als u interesse hebt om zo’n gegidste wandeling te volgen, contacteer hen dan via littekensboelaerbuurt@gmail.com 

In Borgerhout werden al heel wat struikelstenen geplaatst. Verschilllende van die stenen waren voor verzetsmensen, waarvan twee voor Simon en Léon Helfgott op het Moorkensplein 2. Simon en Léon waren Joodse jongens die zich hadden aangesloten bij het gewapende verzet. Simon werd in april 1943 neergeschoten door een VNV’er tijdens een confrontatie op de Bisschoppenhoflaan in Deurne en stief aan zijn verwondingen in de schaduw van het Sportpaleis. Hij was 23 jaar. Léon werd opgepakt in 1944 en vanuit Drancy naar Kaunas gedeporteerd en daar vermoord. Hij was 24 jaar. De twee andere stenen waren voor Mariette Druart in de Kwekerijstraat 66 en Armand Hansen in de Bloemstraat 2.

Nog enkele Borgerhoutse verhalen:

Struikelstenen: aanpak

Struikelstenen aanvragen

Struikelstenen kunnen door iedereen bij de stad aangevraagd worden, meer info hier.

Struikelstenen maken & leggen

Wim Kenis van het Burgerinitiatief Struikelstenen Antwerpen is de lokale, vrijwillige coördinator en grondlegger. Dat laatste mag je letterlijk nemen, want hij plaatst de stenen - samen met andere vrijwilligers - eigenhandig in de stoep. Een overzicht van de plaatsingen en andere activiteiten vind je op hun facebookpagina. Wim is ook de legger van de eerste struikelsteen in Antwerpen:

"De eerste struikelsteen die met de toelating van stad Antwerpen werd geplaatst, was op 16 september 2018 voor mijn grootoom Jan De Ridder in de Gallifortlei 244 in Deurne. Jan De Ridder was tijdens WOII politieman in Deurne en werd samen met 43 collega's gearresteerd in de nacht van 14 op 15 januari 1944 wegens verzetsactiviteiten als lid van de Witte Brigade - Fidelio. Hij werd eerst opgesloten in de Begijnenstraat, gedeporteerd naar Buchenwald en nadien naar Ellrich, een bijkamp van Mittelbau-Dora. Gevangenen die te ziek of te verzwakt waren om nog te werken, werden gedumpt in een hangar van de Luftwaffe in Nordhausen om te sterven. Hij overleed er begin maart 1945."

Wim benadrukt graag het unieke van de struikelstenen: 

“De stenen worden ambachtelijk gemaakt en daarvoor is bewust gekozen. De nazi’s hebben mensen gedepersonaliseerd en herleid tot nummers om ze dan op industriële schaal te vernietigen. Het struikelstenen project brengt hen en hun verhaal terug in het straatbeeld waar ze woonden.”

Struikelstenen poetsen

De geplaatste stenen worden met de tijd vuil of verkleuren en dus worden ze best af en toe gepoetst. Dat mag je zelf ook doen! Eerst een beetje zout op de stenen strooien, wat citroensap erover, goed wrijven, en afwerken met koperpoets zodat ze terug mooi blinken.    

Meer weten?

Struikelstenen

• Stadskronieken ‘Struikelstenen in Deurne’ en 'Angst en liefde: familieherinneringen aan de Tweede Wereldoorlog in Antwerpen'
• Burgerinitiatief Antwerpen: Wim Kenis (kenwikenwi@gmail.com) 
• Burgerinitiatief Borgerhout: littekensboelaerbuurt@gmail.com 

WOII

• Permanente expo in het MAS: ‘Stad in oorlog. Antwerpen, 1940-1945’
• Antwerpen Herdenkt de Tweede Wereldoorlog
• Erfgoedwerking district Borgerhout: cultuurantenne.borgerhout@antwerpen.be of 03 338 18 14
   

Dit artikel kadert in de erfgoedwerking Littekens van Borgerhout. Ontdek nog meer informatie en activiteiten rond de Tweede Wereldoorlog & Borgerhout op www.borgerhoutbewaart.be