Samen maken we diversiteit bespreekbaar: speels en laagdrempelig

Wees vooral niet bang zijn om gevoelige thema’s in de klasgroep te gooien. Kleuters zijn niet te jong voor kritische gesprekken over huidskleur, beperkingen of verschillen. Met zulke gesprekken zorg je zeker niet voor vooroordelen, integendeel. Door met kleuters te spreken over diversiteit:

• geef je hen een trots gevoel over hun identiteit
• leer je hen om verschillen te respecteren én om voor elkaar op te komen bij onrechtvaardige situaties

Een gesprek rond diversiteit met kleuters start je best op een kindvriendelijke en positieve manier aan de hand van:

• prentenboeken
• activiteiten zoals ‘zelfportretten schilderen’, ‘ik bouw mijn huis’ of ‘wat ik het liefste eet’ 

Onderzoek kon nog niet exact bepalen welke woorden, vragen of voorbeelden het best werken tegen vooroordelen. Wat wel zeker is: ongemakkelijke gesprekken hebben een positiever effect dan géén gesprek.  Start dus zeker een gesprek op, ook al zijn er onzekere of ongemakkelijke gevoelens.

Diversiteit kan een moeilijk thema zijn. En jonge kinderen hebben vaak moeite met complexe boodschappen en subtiele nuances. Geef daarom eenvoudige en neutrale antwoorden op vragen als die er zijn. Je kan al pro-actief nadenken over vragen die veel voorkomen. Bijvoorbeeld:

• Vraag: ‘Wat is een lesbische?’
  Antwoord: ‘Een lesbienne is een meisje dat verliefd wordt op een meisje. Hoe noemen we een meisje die op een jongen valt (of omgekeerd)? Hetero.’
• Vraag: ‘Kijk, die!,’ zegt een peuter terwijl ze wijst naar een vrouw die in een rolstoel zit.
  Antwoord:  ‘Jij merkt op dat ze in een rolstoel zit. De vrouw kan waarschijnlijk niet (goed) wandelen, dus ze gebruikt haar rolstoel om overal naartoe te gaan. Zoals ik een bril draag om me te helpen zien, helpt de rolstoel haar om ergens naartoe te gaan!”

Tips

• Geef de informatie neutraal en zonder oordeel mee.
• Stel beperkingen nooit voor als iets dat zielig of inspirerend is. Beperkingen, huidskleuren, gezinsvormen maken ons tot wie we zijn. En dat is nooit minder of beter dan een ander.
• Weet je het niet? Antwoord dan bijvoorbeeld:
  • ‘Ik weet het niet. Goede vraag, zullen we het samen opzoeken?’
  • ‘Dat is een belangrijke opmerking, ik heb wat tijd nodig om daarover na te denken. Spreken we daar direct over verder?’

Dat soort antwoord geef je waarschijnlijk ook wanneer je vragen krijgt als:

• ‘Hoe heet die dinosaurus?’
• ‘Hoe zien de uitwerpselen van een krab eruit?

Wat antwoord je als een kleuter vraagt: ‘Hé, jongens dragen toch geen rokjes, dat is voor meisjes?’. 

Dan kan je antwoorden: ‘Iedereen mag hier dragen wat die wilt.’ Maar zo lok je geen kritisch gesprek uit. Je kan ook een nieuwe vraag stellen zoals ‘Waarom denk je dat?’. Zo houd je het gesprek open. Bovendien laat je kinderen zelf kritisch nadenken over bestaande denkbeelden of stereotypen. Dat kan leerrijker zijn dan een antwoord te geven op de vraag. 

Bij oudere kleuters kunnen deze vragen je helpen:

• ‘Waarom denk je dat?’
• ‘Geloof je dat zelf?’
• ‘Ken je iemand bij wie dat niet zo is?’

Een gevoel van verbondenheid ontstaat als kleuters het gevoel krijgen dat ze ‘erbij horen’. 
Wil je dat bereiken? Stimuleer dan aandacht en respect voor de onderlinge verschillen, maar zorg ook dat ze elkaars gelijkenissen herkennen.

• Laat kinderen vertellen (of tekenen) over dagelijkse activiteiten die alle kinderen gemeenschappelijk hebben, zoals ‘wakker worden’, ‘ontbijten’, ‘kleren uitzoeken’, ‘naar school’ of ‘naar bed gaan’. 
• Voer daarna een gesprek over herkenning. Benadruk daarbij wat gemeenschappelijk is maar stimuleer ook aandacht voor de verschillen. 

Vanuit herkenning ontstaat verbondenheid. Bijvoorbeeld: maak aan de hand van wiskunde (grafiekjes) duidelijk wie houdt van spaghetti of van frietjes.

Prentenboeken zijn daarom een geweldige aanzet om over verschillen (en gelijkenissen) te praten in je klas. Bijvoorbeeld: benoemen van bomen, ingrediënten van een brood of verschillende soorten huizen … 

In het prentenboek ‘Lou op weg naar school’ zie je bijvoorbeeld een erg mooie, brede representatie van verschillende gezinsvormen en verschillende manieren om zich te verplaatsen:

• ‘Hoe gaan de kinderen naar school?’
• ‘Wie gaat te voet?’
• ‘Wie gaat met de fiets?’
• ‘Wie verplaatst zich in een rolstoel?’ 

Bij het prentenboek ‘Feest voor Ilyas’ kan je een gesprek starten met: ‘Ze zingen in een andere taal. Wie kent nog een andere taal om een verjaardagsliedje in te zingen?’

Hou genoeg ruimte bij het voorlezen om aan kinderen ook de kans te geven om zich te uiten. 
Uit eerder onderzoek blijkt dat leerkrachten soms razendsnel door zo’n boek gaan, uit angst om ‘lastige vragen’ te krijgen. Dat is niet nodig: laat de kinderen die vragen gerust stellen.

Tips

• Leg minder de nadruk op gender en genderrollen.
  Zeg niet ‘eerst de jongens en dan de meisjes naar buiten laten gaan’. Maar wel ‘eerst die met veters, dan diegenen met velcro aan hun schoenen’. Zo leg je minder de nadruk op gender als bepalend verschil, en leer je af om te denken in stereotypen.
• Maak diversiteit al vroeg bespreekbaar in de klas.
  Door gesprekken op te starten over diversiteit, leg je een basis bij kleuters om ook als volwassene te praten over bijvoorbeeld uiterlijk, raciale kenmerken of klasse. Zo geven we kinderen niet de boodschap dat het onderwerp ‘taboe’ is en dat ze hun info ergens anders moeten zoeken, zoals bij leeftijdsgenootjes of op televisie.  

• Blogpost ‘Hoe maken twee mama’s een kindje?’ over hoe je gesprekken kan starten rond gender en geaardheid.
• Artikel over praten rond huidskleuren, verschenen in Kifkif.
• Rosavzw maakte de toolkit ‘gender in de kleuterklas’ met concrete gesprekstips en suggesties voor activiteiten.
• In de webinar ‘Anders zijn': goed idee? geeft Steffie de Baerdemaecker info over anders zijn.

Mail naar gelijkekansen@antwerpen.be.

Dit is een initiatief van stad Antwerpen in samenwerking met AP Hogeschool en docAtlas, leer- en kenniscentrum rond taal, welbevinden en burgerschap.