Ontwikkeling van (pre-)vooroordelen
Pre-vooroordelen zijn niet onschuldig en ontwikkelen zich snel. Jonge kinderen kunnen leeftijdsgenootjes al uitsluiten in de kleuterklas. Daarom is het belangrijk om vroeg actie te nemen als leerkracht (bijvoorbeeld door diversiteit te tonen en bespreekbaar te maken in je klas). Dat lukt beter als je begrijpt wat pre-vooroordelen zijn en hoe ze zich ontwikkelen. Hier lees je meer daarover.
Zijn kleuters niet te jong om verschillen tussen mensen te zien? Nee. Volgens onderzoek herkennen baby’s al verschillen tussen mannen en vrouwen, tussen mensen met verschillende etnisch-raciale achtergronden, … nog voor ze rechtop kunnen zitten.
Later gaan ze die verschillen als kleuter ook langzaam uitvergroten en er een waardeoordeel aan koppelen, op basis van wat ze (niet) zien rond zich.
Wat zijn (pre-)vooroordelen?
Vooroordelen zijn attitudes of houdingen met een waardeoordeel tegenover leden van sociale groepen, die niet gebaseerd zijn op feiten maar wel op (foute) aannames over die groep. Alle mensen (wij ook!) hebben in meer of mindere mate vooroordelen, hoewel we ons daar niet altijd bewust van zijn.
Bij peuters en kleuters spreken we meestal over pre-vooroordelen. Pre-vooroordelen:
- zijn beginnende ideeën en gevoelens bij zeer jonge kinderen die kunnen uitgroeien tot echte vooroordelen, maar die ook nog kunnen veranderen
- zijn niet van nature aangeboren, maar ontstaan:
- omdat verschillende media (prentenboeken, tekenfilms …) een beperkt of stereotiep beeld meegeven van bijvoorbeeld personen met een andere huidskleur of met een beperking
- omdat ze het gedrag van volwassenen rond zich imiteren
- door beperkte ervaringen in het echte leven met diverse personen
- het ontwikkelingsniveau van kleuters
Voorbeelden
- Peuters maken nog niet veel onderscheid tussen verschillende groepen bij sociale interacties.
Volgens een Amerikaans onderzoek namen 2-jarigen even vaak speelgoed aan van een witte als van een zwarte vrouw. Bij de 5-jarigen was er al wel een voorkeur voor de eigen etnische groep merkbaar. In het poppenexperiment duiden kleuters enkel op basis van huidskleur een witte babypop aan als ‘lief’, ‘goed’ en ‘slim’ en een donkere pop als ‘stout’ of ‘lui’. - Kleuters ontwikkelen langzaam een voorkeur voor de eigen groep en afkeur voor andere groepen.
- In een recent Nederlands onderzoek mochten witte 6- tot 8-jarige kinderen kiezen op basis van 12 foto’s:
- met wie ze wel/niet wilden spelen
- naast wie ze wel/niet wilden zitten
- wie ze op hun verjaardagsfeestje wilden uitnodigen
Daaruit bleek dat kinderen van deze leeftijd:- niet alleen een voorkeur hebben voor hun eigen geslacht, maar ook voor de eigen etnische groep (met wie wil je spelen?)
- andere etnische groepen zelfs afwezen (met wie wil je niet spelen?).
Tijdslijn
Vanaf 3-6 maanden (baby’s)
- Herkenning van verschillen tussen mensen:
- etnisch-raciale kenmerken
- taal
- gender (op basis van stem en voorkomen)
- Voorkeur voor huidskleur, taal en gender van de eerste verzorger.
- Voorkeur voor de witte huidskleur, onder invloed van maatschappelijke ideeën en beelden (in een latere fase).
Vanaf 2-3 jaar
Voorkeur voor genderstereotiep speelgoed:
- Meisjes hebben een voorkeur voor een keukentje, prinsessenkledij …
- Jongens hebben een voorkeur voor auto’s en puzzels.
- Dit is niet aangeboren, maar wel gestimuleerd door alle boodschappen op televisie, in reclame en prentenboeken.
4-6 jaar
Voorkeuren en afwijzingen op basis van verschillende kenmerken:
- kinderen zonder een beperking willen minder spelen met kinderen die een beperking hebben
- stereotypen over meisjes en jongens, bijvoorbeeld ‘roos speelgoed is voor meisjes’
- voorkeur van kinderen voor slanke mensen, negatieve houding tegenover / stigmatisering van dikkere mensen (dikke figuren zijn ‘gemeen’, ‘stout’ en slankere mensen zijn ‘lief’ en ‘goed’)
Rond 6-7 jaar
Piek van stereotype ideeën en vooroordelen. Bijvoorbeeld: opvatting dat ‘jongens sterker zijn op 7 jaar’, terwijl op die leeftijd jongens en meisjes even sterk zijn.
Conclusie
Pre-vooroordelen:
- zijn vaak niet onschuldig.
Jonge kinderen kunnen anderen uitsluiten in de kleuterklas en kiezen soms vrienden op basis van vooroordelen over huidskleur, gewicht, gender en beperkingen (vaak uit het zicht van de leerkracht).
Dat kan uiteraard een negatieve invloed hebben op het zelfbeeld van jonge kinderen. - ontwikkelen zich snel.
Probeer vooroordelen daarom vanaf jonge leeftijd tegen te gaan (bijvoorbeeld door diversiteit te tonen en bespreekbaar te maken).
Heb je vragen? Wij horen het graag!
Mail naar gelijkekansen@antwerpen.be.
Agirdag, O. (2020). Onderwijs in een gekleurde samenleving.
Beneke, M. R., & Cheatham, G. A. (2019). Race talk in preschool classrooms: Academic readiness and participation during shared-book reading. Journal of Early Childhood Literacy, 19(1), 107-133.
Bishop, R. S. (1990). Windows and mirrors: Children’s books and parallel cultures. In California State University reading conference: 14th annual conference proceedings (pp. 3-12).
Cameron, L., Rutland, A., Brown, R., & Douch, R. (2006). Changing children's intergroup attitudes toward refugees: Testing different models of extended contact. Child development, 77(5), 1208-1219.
Consuegra, E., Engels, N., & Willegems, V. (2016). Using video-stimulated recall to investigate teacher awareness of explicit and implicit gendered thoughts on classroom interactions. Teachers and Teaching, 22(6), 683-699.
de Baerdemaeker, S. (2017, 6 september). Hoe maken twee mama’s een kindje? Kleutergewijs. https://kleutergewijs.wordpress.com/2017/09/06/hoe-maken-twee-mamas-een-kindje/
de Bruijn, Y., Amoureus, C., Emmen, R. A. G., & Mesman, J. (2020). Interethnic Prejudice Against Muslims Among White Dutch Children. Journal of Cross-Cultural Psychology, 51(3–4), 203–221.
de Bruijn, Y., Emmen, R. A., & Mesman, J. (2021). Ethnic diversity in children’s books in the Netherlands. Early Childhood Education Journal, 49(3), 413-423.
Derman-Sparks, L., Edwards, J. O., & Goins, C. M. (2010). Anti-bias education for young children and ourselves. National Association for the Education of Young Children (2e herziene druk). NAEYC books.
Eén. (2021, 31 maart). De wonderjaren | Maken kleuters een onderscheid in huidskleur? [video] Youtube. Geraadpleegd op 10 januari 2023, van https://youtu.be/_Qp7hrCJgAo
Freeman, N. K. (2007). Preschoolers’ perceptions of gender appropriate toys and their parents’ beliefs about genderized behaviors: Miscommunication, mixed messages, or hidden truths?. Early childhood education journal, 34(5), 357-366.
Husband, T. (2012). “I don’t see color”: Challenging assumptions about discussing race with young children. Early Childhood Education Journal, 39(6), 365-371.
Kelly, D. J., Quinn, P. C., Slater, A. M., Lee, K., Ge, L., & Pascalis, O. (2007). The other-race effect develops during infancy: Evidence of perceptual narrowing. Psychological science, 18(12), 1084-1089.
Klefstad, J. M., & Martinez, K. C. (2013). Promoting young children’s cultural awareness and appreciation through multicultural books. Young Children, 68(5), 74-81.
LoBue, V., & DeLoache, J. S. (2011). Pretty in pink: The early development of gender‐stereotyped colour preferences. British Journal of Developmental Psychology, 29(3), 656-667.
Mesman, J. (2021). Opgroeien in kleur: opvoeden zonder vooroordelen. Uitgeverij Balans.
Pektas, F., Emmen, R. A. G., & Mesman, J. (2022). Ingroup and outgroup preference and rejection among young children of different ethnic groups in the Netherlands. Social Development, 00, 1– 16.
Perry, S., Skinner-Dorkenoo, A. L., Abaied, J., Osnaya, A., & Waters, S. (2020). Initial evidence that parent-child conversations about race reduce racial biases among White US children.
Price, C. L., Ostrosky, M. M., & Santos, R. M. (2016). Reflecting on books that include characters with disabilities. YC Young Children, 71(2), 30-37.
Raabe, T., & Beelmann, A. (2011). Development of ethnic, racial, and national prejudice in childhood and adolescence: A multinational meta‐analysis of age differences. Child development, 82(6), 1715-1737.
Spiel, E. C., Paxton, S. J., & Yager, Z. (2012). Weight attitudes in 3-to 5-year-old children: Age differences and cross-sectional predictors. Body image, 9(4), 524-527.
Su, W., & Di Santo, A. (2012). Preschool children’s perceptions of overweight peers. Journal of Early Childhood Research, 10(1), 19-31.
Dit is een initiatief van stad Antwerpen in samenwerking met AP Hogeschool en docAtlas, leer- en kenniscentrum rond taal, welbevinden en burgerschap.